غـــزالــی دکتر بصیر کامجو

غـــزالــی

دکتر بصیر کامجو

ابی حامد فرزند محمد فرزند محمد غزالی تاجیک ایرانی  درسال ( 450 ــ 505  هجری  قمری ) برابر است  به  1058 ــ  1111  میلادی) در تابران توس بدنیا آمد ودرآنجا درگذشت . او مقدمات علوم دینی وادبی را درکودکی نزد ابوحامد احمد فرزند محمد رادکانی فرا گرفت وبعد چندی دانشاندوزی  در توس وجرجان و نیشابور فنون جدل و خلاف و کلام و مقدماتی از فلسفه را بیاموخت ودردانش متداول زمان خویش سرآمد عصر شد. او از جملۀ متفکرین ومشایخ بزرگ و از دانشوران مشهور ایرانِ خراسان زمین می باشد.

عزالی به سن سی و پنج سالگی مقام تدریس در نظامیۀ بغداد بدو واگذارگشت وچهار سال درین سمت افزون بر آموزش کتب فلاسفه ، بتدریس وتذکر ووعظ ومناظره و تألیف و تصنیف اشتغال داشت .

غزالی با همۀ علوم حکمی از در عناد در آمد . بگونۀ مثال درکتاب « المنقذ من الضلال »   خود در بارۀ ریاضی متذکراست که ”  دو آفت از آن منبعث میگردد وآن چنانست که هرکس در آن نظر کند از نکات دقیق وبراهین ودلایل آن بعجب میافتد وبسبب این اعجاب نظر خوب بفلاسفه پیدا می کند و می پندارد که همۀ علوم آنان در وضوح واستواری برهان مانند این علم ریاضی است ، آنگاه بتقلید آن  قوم طریق کفر میسپارد

ومیگوید ” اگر دین حق بود با همۀ تدقیق این قوم که در علم ریاضی دارند از نظر ایشان نهان نمی ماند … ”

همچنان غزالی علم فقه را در زمرۀ  علوم دنیوی محسوب داشته وعلم کلام را زیانبخش وخطرناک شمرده است.

او در مواضع آزاد اندیشی و دفاع ازرویکرد های فکری  خود به گفته خودش « درو دیوار به معادات بر میخیزد » به مقابل اعتراضات فقیهای متعصب قشری آن عصراز قبیل « ابن قیم » و « ابن جوزی » عالمانه وبا ثبات ایستادگی میکند. در آثار این خردمند متفکر اندیشه های ژرف وعمیقی بیان گردیده که برای رشد  افکار فلسفی حائیز اهمیت است .

به غزالی اشعاری بفارسی نسبت داده اند واز آنجمله است این رباعی :

کـــــس را پس پردۀ قضــــا راه نشـــــد

وز سرّ قـــــدر هیچکس آگـــــاه نشـد

هـــــــرکس ز ســــر قیاس چیزی گفتند

معلـــــوم نگشت وقصه کـــــوتاه نشــد

****

مــــــا جـــــامه نمازی بسر خــم کردیم

وز خـــــاک خــــــرابات تیممّ کــــردیم

شـاید کــــــه دراین میکده ها در یابـــیم

آن عمرکه درمـــــدرسه ها گـــــم کردیم

****

سخن غزالی در اعتقاد به اخبار واحادیث در خطاب به خداوند میگوید :

مــــرا تو راحت جانی معاینه نه خــــیر

کـه را معاینه باشد خبــــر چــه سود کند

****

باری او در اثر کوچک خود بنام « الفیص التفرقه » باز شناختی  « وجود » را در پنج حالت تبیین میکند :

1 ـ  وجود  ذاتی ،

2 ـ  وجود حسی ،

3ـ وجود خیالی ،

4 ـ  وجود عقلی ،

5 ـ  وجود شبهی .

در نظر این فیلسوف متبحر ، اشخاص به عقل خود متکی بوده ودر تقسیم این مهبط ، از خداوند راضی وخوشنود اند . عین آنچه غزالی دراینجا ابراز داشته در آثار « مصلح الدین سعدی »  منعکس گشته است . سعدی در کتاب « گلستان » خود می نویسد :

گــــــراز بسیط زمین عقـــــل منعدم گردد

به خود گمان نبرد هیچکس که نادان است

****

سخن وروش نقادانۀ غزالی یک نوع سرآغاز فلاسفه نقد و سنجش است که بعد ها در قرون جدید پس ازگذشت ( 539 سال ) ،  بوسیله دانشمندان اروپایی  رنه دکارت ( 1596 ـ 1650 م . ) ریاضی دان وفیلسوف فرانسوی تحت مفهوم   « روش راه بردن عقل » ،  وفرانسیس بیکن ( 1561 ـ 1621 م ) فیلسوف ودولتمدار انگلیسی با نغمه نو آغاز شد وبه فلسفه نقادانه  امانویل کانت ( 1724 ـ 1804 م. )      فیلسوف آلمانی رسیده است . (1)

از خردمند غزالی آثار متعددی قریب به صد جلد کتاب ورساله فارسی وعربی در بارۀ اخلاقیات ، تصوف ، علم اصول ، اصول فقه ، فلسفه ومنطق از خود بیاد گـــار گذارده است که مهمترین آنهـــا از این قرار است :

1 ـ کیمیای سعادت به  فارسی ، این کتاب  خلاصه یی از احیاء العلوم است ک بسالهای 490 ـ 500 هـ.ق. نوشته شده وغزالی آنرا در چهار عنوان :

ــ شناختن  نفس خویش

ــ شناختن حق تعالی

ــ شناختن دنیا

ــ شناختن آخرت ودر چهار رکن  :

عبادت  ، معاملات ، بریدن عقبات راه دین ومنجیات نهاده است.

2 ـ نصحیة الملوک (2)  از آثار معتبردیگر فارسی غزالی است که در حدود سال 503 هـ.ق. تألیف این کتاب صورت گرفته ومتضمن اندیشه های او در پایان زندگانی است . موضوع این کتاب بیان حکمت عملی برمبنای دین می باشد. این کتاب هم بعربی و هم بترکی ترجمه شده است.

3 ـ احیاء علوم الدین ( عربی ) ،

4 ـ تهافت الفلاسفه ، در این کتاب در رد قواعد فیلسوفان عربی پرداخته ودر بیست مسئله از مسائل فلسفی تناقض آراء و تهافت عقاید فلاسفه را بیان کرده است.

5 ـ  مجموعۀ مکاتیب فارسی غزالی است که نسخی دردست است .

6 ـ المنقذ من الضلال  ،

7 ـ جواهر القران ،

8 ـ شفاء العلیل ،

9 ـ منهاج العابدین ،

10 ـ الجام والعوام عن علم الکلام  ،

11 ـ المستفی من علم الا صول ،

12 ـ عقیدة اهل السنة ،

13 ـ  الا قتصاد فی الاعتقاد

14 ـ اسرار

15 ـ  لم الدین

16 ـ فضائح الباطنیه

17 ـ  الدرج در ردّ همان مذهب وکتاب فضائح الا باحیّه

18 ـ فیصل التفرقه بین الاسلام والزندقه

19 ـ کتاب مستظهری در ردّ باطنیه

20 ـ کتاب مواهم الباطنیه

21 ـ کتاب المقصد الاسنی فی شرح اسماء الحسنی

22 ـ کتاب مقاصد الفلاسفه

23 ـ کتاب الاربعین فی اصول الدین

24 ـ کتاب اجویة الغزالیة فی المسائل الا خرویة مشهور به المضنون

الصغیر حاوی جواب به نوزده سؤال

25 ـ کتاب المضنون الکبیردربارۀ خداوند وفرشتگان و اعجاز

ورستاخیز

26 ـ کتاب مشکوة الا نوار وقسطاس مستقیم

27  ـ غزالی نامه ،

28  ـ کتاب تمهیدات ، وغیروغیره  . (3)

 

منابع ومآخذ

ـــــــــــــــــــــ

1 ــ   سیر حکمت در اروپا ، مؤلف : محمد علی فروغی ، چاپ زوار ، ص 129 .

2 ــ  دربارۀ نصحیة الملوک رجوع شود به : مقدمۀ آقای جلال الدین همایی استاد دانشگاه بر کتاب نصیحة الملوک ( تهران سال 1315 ـ 1317 ) که بتصحیح ایشان طبع شده است.

3 ــ  رجوع شود به :

ــ فرهنگ فارسی ، دکترمحمد معین ، ص 1252.

ــ تاریخ ادبیات درایران ، ذبیح الله صفا ، ص ، 219 ، 257 ، 268 ، 269، 277 ، 278 و 920.

 

Updated: جولای 31, 2022 — 12:50 ق.ظ