جَسْتانیان

 

جَسْتانیان

Unbenannt

نویسنده (ها) :

عنایت الله مجیدی – منوچهر پزشک

جَسْتانیان، خاندانی از حاکمان دیلمی که در سده‌های ۲- ۵ ق / ۸-۱۱م بر سرزمین دیلم و عمدتاً در نواحی رودبار الموت، طالقان، و سواحل شاهرود و سفیدرود فرمانروایی داشته‌اند. در متون کهن، نام این خاندان آل جستان یا جستانیه است ( اشکال … ، ۱۴۵؛ جوینی، ۳ / ۲۷۰-۲۷۱؛ اصطخری، ترجمه، ۲۱۵؛ ابن حوقل، ۳۷۶؛ ابن حسّول، ۳۱؛ رافعی، ۱ / ۴۳) که گاه آل وهسودان نیز خوانده شده‌اند (نک‍ : ناطق بالحق، ۵۳؛ یاقوت، معجم البلدان، ۳ / ۱۴۸-۱۴۹؛ مُحلّی، ۲۲۵). این خاندان بیشتر به سبب مقاومتی که نزدیک به ۳ قرن در برابر حاکمان عرب و عرب‌گرا از خود نشان دادند، شهرت یافتند (بلاذری، ۳۱۷؛ اصطخری، ۲۰۴؛ حافظ ابرو، ۴۳۱).
از برخی گزارشهای مورخان نزدیک‌تر به آن روزگار و نیز منابع مربوط به پیش از اسلام نیز، چنین برمی‌آید که برخی از شاهان محلی دیلم، به سبب موقعیت جغرافیاییِ آنجا و در دورانی که دولت مرکزی دچار ضعف و یا سرگرم جنگ با مسلمانان بود، از حکومتی تا حدی خودمختار برخوردار شده بوده‌اند ( نامه … ، ۴۹ بب‍‌ ؛ فخرالدین اسعد، ۳۶۱، ۴۴۶؛ رافعی، ۱ / ۴۲؛ مسعودی، ۵ / ۲۰۶؛ نیز نک‍ : زریاب، ۱۶۹).
از آنجا که اثری مستقل و تک‌نگارانه از مورخان کهن دربارۀ این خاندان یا دیگر فرمانروایان دیلمی در دست نیست، یا اساساً نوشته نشده، از این‌رو، تعیین زمان دقیق آغاز و پایان پادشاهی فرمانروایان جستانی تا حدی دشوار است و تنها به مدد قراین یا در ضمن شرح فتوحات عرب در ایران، و یا در شرح نبردهای عباسیان، طاهریان، صفاریان و سامانیان با علویان و زیدیان طبرستان و دیلمان، می‌توان به آگاهیهایی اندک دست یافت. از این گروه منابع، به‌جز تاریخهای عمومی طبری، تجارب الامم ابوعلی مسکویه و تاریخ ابن اثیر، تاریخ ابن اسفندیار و برخی دیوانهای شاعران عرب در سده‌های نخستین اسلامی، مهم شمرده می‌شود. افزون بر این، باید از یک مجموعۀ مهم، یعنی اخبار ائمة الزیدیة نیز یاد کرد که به کوشش ویلفرد مادلونگ به چاپ رسیده است. در کتاب اخبار فخّ سهل رازی و التاریخ الصالحیِ ابن واصل مطالبی دربارۀ بنیادگذار خاندان جستانیان آمده است.
کسروی و چند تن از محققانِ پس از وی، بر مبنای همین منابع از ۷ شاه جستانی نام می‌برند. نخستین تحقیق جدید و علمی دربارۀ جستانیان از آنِ کسروی است. با اینکه در زمان وی مجموعۀ اخبار ائمة الزیدیة چاپ نشده بود و به نظر نمی‌آید که او از منابع آن، دست‌کم به تفصیل آگاه بوده باشد، هنوز اثر او ارزشمند به شمار می‌آید. بعد از آن باید از تحقیقات علامه قزوینی یاد کرد (تعلیقات، ۳ / ۴۳۴-۴۴۵، یادداشتها، ۲ / ۱۴۸-۱۵۰، ۵ / ۳۲). از میان پژوهشهای خاورشناسان، اثر مادلونگ که در آن از ۱۳ شـاه جستـانی یـاد کرده است (نک‍ : «ابواسحاق … »، ۵۲-۵۷، «سلسله‌ها[۱] … »، ۲۱۹؛ فاسمر، ۱۶۵)، بسیار ارزشمند می‌نماید.

 

 

سـرزمیـن دیلم و پایتخت جستانیان

حـدود دیلم در گذر زمـان دستخـوش تغییراتی شده است. هنوز هم در برخی از مناطق شمال ایران مواضعی با همین نام (مانند دیلمان سیاهکل) وجود دارد که بخشی از سرزمین دیلم آن روز است. این نام در آن زمان به ناحیۀ کوهستانی میان طالقان، خلخال، ابهر و رودبار اطلاق می‌شد ــ که اکنون بخش جلگه‌ای پست آن در شمال، گیلان خوانده می‌شود ــ و از شمال به دریای مازندران، از جنوب به ایالت ری، از شرق به کوهستانهای طبرستان، و از غرب به آذربایجان محدود می‌شد و مردمی با زبان و ظاهری متفاوت از دیگر ایرانیان و حتیٰ دیگر ساکنان شمال ایران داشت. در این وضعیت، قزوین با قلعه‌ای بسیار استوار که مانند پادگانی نظامی، همچون نقطه‌ای در میان نیم‌دایره‌ای واقع است، از پیش از اسلام، مرز میان نقاط مرکزی کشور و دیلم ــ که همواره با حکومت مرکزی کشمکش داشتند (مسعودی، همانجا؛ حافظ ابرو، همانجا) ــ به شمار می‌رفت. در سده‌های نخستین اسلامی نیز قزوین همین موقعیت و عنوان «ثغر» را حفظ کرد.

به تصریح مورخان، پایتخت جستانیان تا پیش از ظهور اسماعیلیانِ نزاری الموت، شهرک (شهرستانِ) رودبار (= رودبار دیلم، رودبار الموت یا رودبار قزوین)، و در دوران اسماعیلیان قلعۀ الموت (واقع در رودبار) بود. جستانیان قلعه‌های مستحکمی چون الموت، میمون دژ و لَمسَر و نیز شمیران در طارم را در اختیار داشتند (اصطخری، ۲۰۴-۲۰۵؛ جوینی، ۳ / ۲۶۸؛ یاقوت، همانجا؛ مـقدسی، ۳۶۰؛ ابوالفدا، ۴۲۸؛ ناطق بالحق، ۷۱؛ نیز نک‍ : قزوینی، تعلیقات، ۳ / ۴۳۴-۴۳۸، یادداشتها، ۵ / ۳۲؛ کسروی، ۲۳؛ کتاب … ، ۱ / ۳۶). شایان ذکر است که محل ضرب سکۀ خسروشاه بن ماناذر (از آل جستان) به تاریخ ۳۶۱ و ۳۶۳ق نیز رودبار است؛ نیز سکه‌های اسماعیلیان ایران در «کرسی دیلم» ــ که همان قلعۀ الموت رودبار است ــ ضرب شده است (ترابی، ۶۹؛ عقیلی، ۱۹۲، ۲۰۳، ۲۹۸؛ اعظمی، ۹۹-۱۰۳).
مردم شمال ایران به‌ویژه دیلمیان در برابر حملۀ عرب مقاومت بسیار از خود نشان دادند. وضعیت ویژۀ منطقه این امکان را به  دیلمیان می‌داد که پس از جنگ چه پیروز ــ چه شکست‌خورده ــ به درون کوهستانهای صعب العبور خود پناه برند (بلاذری، ۳۱۳-۳۱۹). تأثیر این نبردها که حدود یک سده به درازا کشید، در روحیۀ عربها چنان بود که اشعار بسیاری دربارۀ آنها سرودند. بر همین اساس، گفته می‌شود که بایستی پادشاهانی در این سرزمین وجود داشتند که رهبری این نبردها را برعهده گیرند. هر چند گفته‌اند که تا اواخر سدۀ ۲ق / ۸ م، گزارش مبسوطی از آنان در دست نیست (کسروی، ۵، ۲۲)، ولی تحقیقات اخیر تاریخی (نک‍ : ه‍ د، ۱ / ۵۸۵-۵۸۶) نشان می‌دهد که دست‌کم بخش مهمی از این رهبری در دست آل باوند (ه‍ م) بوده است. به هر حال، آگاهیهای بیشتر دربارۀ شاهان جستانی، پس از آغاز رابطۀ زیدیان با دیلمیان ــ نخست از ۱۷۶ق / ۷۹۲م و سپس از ۲۵۰ق / ۸۶۴ م بـه بعـد ــ که آنان بیشتر مورد توجه مورخان بوده‌اند، به دست می‌آید.

واژۀ جستان

در نسخه‌های دست‌نوشتِ برخی از متون نسبتاً کهن و نیز تحقیقات جدید، واژۀ «جَسْتان» بر وزن دَسْتان ضبط شده، و گویا شکل دیگری از «جهان‌ستان» بوده است. معنای جستان در زبان دری، جهان‌ستان، گیتی‌گشا، جهان‌گیر، جهان‌گشا، و ستانندۀ جهان است (ابوعلی مسکویه، ۶ / ۲۳۸؛ صابی، هلال، ۷ / ۴۸۷؛ قطران، ۱۱۱، ۲۷۸؛ عتبی، گ ۱۴۲ آ؛ منینی، ۲ / ۷؛ نجاتی، گ ۱۵۶؛ خوارزمی، گ ۶۶ ب؛ منجم‌باشی، گ ۴۹۶ آ؛ هدایت، ۲۹۵، ۲۹۶؛ قزوینی، تعلیقات، ۳ / ۴۳۲؛ نیز نک‍ : لغت‌نامه … ، آنندراج، ذیل جستان). اما به رغم این معنا و ضبطهای معتبر، برخی از مصححان متون، بدون ذکر مأخذ و بدون توجه به اینکه اصل نسخه‌های دست‌نوشتِ مآخذ بیشتر فاقد حرکت‌گذاری است، این واژه را به صورت جُسْتان، جِستان و جَسَتان آورده‌اند (نک‍ : ناصرخسرو، چ دبیرسیاقی، ۸، قس: خطی، ۶؛ صابی، ابراهیم، چ مادلونگ، ۲۴: جُستان، چ زبیدی، ۵۱: جستان؛ طبری، ۱۰ / ۹۴، قس: چ دخویه، ۴ / ۲۲۱۶؛ طنجی، ۳۴۸، قس: خطی، گ ۱۴۲ الف؛ یوستی، ۴۴۰؛ بازورث، ۳۱؛ زامباور، ۱۹۲؛ مشکور، مقدمه، ۳۳؛ اولیاءالله، چ ستوده، ۶ ب، قس: خطی، گ ۵۴؛ دفتری، ۱۶۶). محمد قزوینی به استناد تاریخ یمینی و شرحهای آن، ضبطهای اخیر را نادرست می‌داند (همانجا). علاوه بر نظرِ قزوینی، توجه به معنای این واژه، یعنی جهان‌ستان، نشان می‌دهد که ظاهراً از جُستان، جِستان و جَسَتان نمی‌توان چنین معنایی را برداشت کرد. به هر روی، نام جَستان و نیز وهسودان همواره در میان دیلمیان بسیار مقبول و رایج بوده است ( قطران، همانجا؛کسروی، ۱۱۱، ۱۱۲، ۲۵۱؛ لاهیجانی، جغرافیا … ، ۱۶۳، ۲۴۸؛ وحدتی، ۳ / ۶۷).
اینک به اجمال به احوال حکمرانان خاندان جستانیان اشاره می‌شود:

۱. جستان

(حک‍ ح ۱۷۶ق / ۷۹۲م): در تاریخهای عمومی و دینیِ نخستین، از پادشاهان محلی دیلم یا دیلمان غالباً با عنوان ملک الدیلم، صاحب الدیلم، رئیس الدیلم، مرزبان الدیلم و پادشاه دیلم یاد شده است (طبری، ۸ / ۲۴۳؛ یاقوت، همانجا؛ ناصرخسرو، ۸؛ ابوالعباس، ۷۲؛ ابن اثیر، ۶ / ۱۲۵؛ ابوعلی مسکویه، ۳ / ۵۰۷، ۶ / ۲۰۹؛ رازی، ۱۹۷؛ ابن اسفندیار، ۱ / ۲۳۵؛ اولیاء الله، ۱۰۴). جستان نخستین نام از این خاندان است که به عنوان ملک‌الدیلم در آثار مکتوبِ بر جای مانده دیده می‌شود.
در متون تاریخی دربارۀ چگونگی احوال بنیادگذار سلسلۀ جستانیان و آغاز حکمروایی او اطلاع موثقی وجود ندارد. تنها از یک گزارش مربوط به ظهور نخستین شیعۀ زیـدی ــ یحیی بن عبدالله بـن حسن بـن حسن بـن علی بـن ابـی‌طالب(ع) ــ یا پناه بردن او به پادشاه جستانی دیلم است که برخی اشارات و آگاهیهای اجمالی از این خاندان به دست می‌آید. ظهور یحیی بن عبدالله در دیلم در ۱۷۵-۱۷۶ق و در زمان خلافت هارون‌الرشید عباسی رخ داد و هارون برای فرو نشاندن این خیزش و احتمالاً جلوگیری از اتفاق زیدیان و دیلمیان، به یاری فضل بن یحیى برمکی ــ که ظاهراً با جستانیان (= دیلمیان) مناسبـاتی داشت ــ به اقدامات گسترده‌ای دست زد. خوشبختانه اخبار یحیی بن عبدالله در متون تاریخی و زیدی به تفصیل بیان شده است. به‌رغم آنکه بیشتر گزارشگرانِ این رویداد، به نام خاص پادشاهی که یحیى در رودبار دیلم به او پناه برد، اشاره‌ای نکرده‌اند و تنها از او با عنوان ملک الدیلم یا صاحب الدیلم یاد می‌کنند (طبری، ابن اثیر، همانجاها؛ ناطق‌بالحق، ۲۹)، اما چند روایت معتبر کهن در باب این واقعه در دست است که با مطالعۀ آنها، از نام پادشاه دیلم که «جستان» بوده است، آگاه می‌شویم.
روایت نخست از ابوالبَختری وهب بن وهب (د ۲۰۰ق / ۸۱۶ م) دولتمرد، قاضی، مورخ و محدث است که در سِمَت قضا، همراه فضل بن یحیى برای یافتن یحیی بن عبدالله به ری و دیلم رفته است (ابوالعباس، ۵۷) و همو ست که با طرح شبهات، سرانجام زمینۀ محکومیت یحیى را فراهم آورد (نک‍ : ه‍ د، ۵ / ۱۹۹). احمد بن سهل رازی (نیمۀ دوم سدۀ ۳ و ربع اول سدۀ ۴ق) در کتاب اخبار فخ ــ که از نخستین منابع تاریخ زیدیه به شمار می‌آید ــ گزارشهای اولیه مربوط به یحیى، از آن جمله، اخبار ابوالبختری را گرد آورده که بسیار ارزشمند است (نک‍ : ص ۱۹۶ بب‍‌ ). درمتن روایت ابوالبختری به صراحت نام جستان با عنوان پادشاه دیلم ۶ بار تکرار شده است. در تأیید نام جستان به عنوان ملک الدیلم دو مؤلف دیگر هم اشاره کرده‌اند: یکی عبدالله بن حمزه (۵۶۱-۶۱۴ ق) در الشافی (ص ۲۲۵)، و دیگری محلی (۷۹۱-۸۶۴ ق) در الحدائق (ص۱۷۸)؛ به اعتبار این ۳ مأخذ، به‌ویژه گزارش ابوالبختری، تردیدی که برخی پژوهشگران معاصر (مادلونگ، «ابواسحاق»، ۵۲؛ کسروی، ۲۴) در نام پادشاه دیلم کرده‌اند، از میان می‌رود. افزون بر این، شهرت این خاندان به آل جستان، باید به سبب نام بنیادگذار آن، جستان بوده باشد.
اهمیت دیگر روایت ابوالبختری، گزارش او از چگونگی برخورد جستان با نمایندگان خلیفۀ عباسی است. بدین معنا که از تمهیدات گستردۀ نظامی، سیاسی و مالی که هارون برای بیرون کشیدن یحیى از نزد جستان به کار بست، می‌توان به اقتدار این امیر دیلمی در این روزگار پی برد (نک‍ : ه‍ د، ۵ / ۱۹۸؛ نیز طبری، ۸ / ۲۴۲- ۲۴۹؛ محلی، ۱۷۸-۱۹۸؛ قس: مسعودی، ۴ / ۲۰۲، که معتقد است جستان با دریافت صد هزار درهم یحیى را تسلیم کرد). اما گفتنی است که از گزارشهای یاد شده، آغاز حکمروایی جستان معلوم نمی‌شود، یعنی روشن نیست که پادشاهی او دقیقاً از چه سالی شروع شده، و پیش از او چه کسی بر دیلم فرمانروایی داشته است. پایان کار و درگذشت او نیز بر ما روشن نیست، فقط می‌دانیم فرزند او، مرزبان در ۱۸۹ق به جای پدر حکم رانده است (طبری، ۸ / ۳۱۶).
موضوع دیگری که تکمیل‌کنندۀ بحث در احوال جستان است و محققان یکسره از آن غفلت ورزیده‌اند، وجود فردی به نام علی بن جستان است که ابن اسفندیار (۱ / ۱۸۰)، اولیاء الله (ص ۶۱)، و مرعشی (ص ۶۰، که به اشتباه علی بن حسان آورده) از او خبر داده‌اند. از این اطلاع بر می‌آید که علی بن جستان، در دوران والیگری ابوالعباس فضل بن سلیمان طوسی (د ۱۷۱ق / ۷۸۷ م) بر طبرستان، عهده‌دار ادارۀ مسلحۀ (پادگان نظامی) ولاشجرد (ولاشگرد رویان دیلم)، با ظرفیت ۵۰۰ نفر بوده است. چون بنا بر گزارش برخی از مورخان (نک‍ : ابن فقیه، ۵۷۴؛ ابوعلی مسکویه، ۳ / ۳۷۶؛ مرعشی، ۶۰، ۱۵۷- ۱۵۸، ۱۶۴؛ ابن اسفندیار، ۱ / ۱۸۰)، زمان والیگری نایب خلفا ــ پس از درگذشت اصفهبد خورشید بن دادمهر گاوباره (د ۱۴۲ یا ۱۴۴ق) ــ به سبب مقدم و مؤخر بودن و مدت کار هریک از آنان با چندین سال اختلاف ذکر شده است؛ از این‌رو، تصدی علی بن جستان بر پادگان ولاشگرد را می‌توان بین ۱۴۷ تا ۱۵۰ق دانست؛ و چون در این تاریخ، فعلاً شعبۀ دیگری از خاندان جستانیان که وی بدان سلسله متعلق باشد، نمی‌شناسیم، نتیجه چنین خواهد بود که او را فرزند دیگر همین پادشاه دیلم، یعنی جستان تلقی کنیم. با پذیرفتن این فرض می‌توان گفت آغاز پادشاهی جستان بر دیلم، سالها پیـش از ۱۷۶ق / ۷۹۲م ــ سـال قطعی پادشاهـی او ــ بوده است.

۲. مرزبان بن جستان

(حک‍ ‌۱۸۹ق / ۸۰۵ م): از آغاز حکمرانی او آگاهی چندانی در دست نیست، اما در ۱۸۹ق رشتۀ امور را در دست داشته است (طبری، ۸ / ۱۸۹؛ قس: ابن اثیر، ۶ / ۱۹۱-۱۹۲، که بلافاصله پس از ذکر «مرزبان بن جستان صاحب الدیلم»، به جای «ابن جستان»، «جستان» آورده است که افتادگی چاپی به نظر می‌آید). در ۱۸۹ق، هارون عباسی در ری توقف کرد و ۳ شاه شمال ایران را که یکی از آنها مرزبان صاحب دیلم بود، احضار کرد. مرزبان به خدمت هارون رسید و خلیفه با محبت و خلعت او را باز گرداند (طبری، همانجا). کسروی از تمایز رفتار خلیفه با مرزبان نسبت به دو پادشاه دیگر، چنین نتیجه می‌گیرد که وی از حکمران دیلم فرمانبرداری و باج‌گزاری نخواسته است، بلکه عمل او نوعی دلجویی بوده است تا مسلمانان از گزند دیلمیان در امان باشند (ص ۲۴). در همین زمینه فقدان نام دیلم در «صورت‌حساب خراج ممالک» در عهد هارون (وصاف، ۴۴۳-۴۴۴) قابل توجه است. در گزارش دیگری که به سال ۱۹۵ق / ۸۱۱ م بازمی‌گردد از جانب امین، پسر هارون‌الرشید، نامه‌هایی به ملوک دیلم نوشته شده (ابوعلی مسکویه، ۴ / ۵۹) و از آنان خواسته شده است که راه خراسان را ببندند و مانع از رسیدن کمک به طاهر ذوالیمینین شوند؛ اما روشن نیست که این پادشاه، یا پادشاهان محلی چه نام داشته‌اند، و آیا یکی از آنان مرزبان بوده است یا خیر؟

۳. جستان بن مرزبان

(یا ابولیلی) (حک‍ ۲۰۱ق / ۸۱۶ م): از احوال او اطلاع چندانی در دست نیست. در منابع حتى دربارۀ وجود او و یا چگونگی نامش اتفاق‌نظر وجود ندارد. مأخذی نیز که به صراحت و به استقلال او را پسر مرزبان دانسته باشد، در دست نیست. ولی ابن واصل (ص ۱۲۷) نسب وهسودان (نک‍ : شم‍ ۴) را وهسودان ابن مرزبان ]بن جستان اول[ آورده است، و ابراهیم صابی (ص ۲۳)، ابوالعباس حسنی (ص ۷۲) و اولیاءالله آملی (ص ۱۰۴) به صورت وهسودان‌بن‌المرزبان الملک یا مرزبان الدیلم آورده‌اند. با توجه به سیاق عبارت و اینکه مرزبان یا مرزبان دیلم یکی از القاب پادشاهان دیلم است (ناصرخسرو، ۸)، به نظر می‌آید که مرزبان در اینجا نام خاص نیست، بلکه عنوان پادشاه است. اما منابع دیگر به صراحت نام پدر وهسودان را جستان دیلمی آورده‌اند (طبری، ۹ / ۲۷۳، ۵۰۶؛ ابوعلی مسکویه، ۴ / ۳۳۲؛ ابن اثیر، ۷ / ۲۶۷)؛ به هر روی، روشن نیست که مقصود کدام جستان است، یعنی باید سلسله نسب وهسودان را وهسودان ابن مرزبان بن جستان بدانیم یا وهسودان بن جستان بن مرزبان ابن جستان.
ظاهراً کسروی (ص ۲۵) و محمد قزوینی (تعلیقات، ۳ / ۴۳۹) به سبب بُعد زمانی که صورتِ نخستینِ این سلسله‌نسب دارد، به سلسله‌نسب دوم معتقدند. بنابراین، باید بعد از مرزبان فرزند او جستان به پادشاهی رسیده باشد. افزون بر آنچه گفته شد، روایت ناطق بالحق (ص ۵۴-۵۵) از قول محمد بن وهسودان دایر بر آنکه جستان دو همسر داشته و «همسر جستان مادر وهسودان است و مادربزرگ او»، علاوه بر تأیید حدس کسروی (ص ۳۲) شخصیت تـاریخی جستـان را هم تثبیت می‌کند (نیـز نک‍ : ابوعلی مسکویه، ۵ / ۱۰۳؛ ابن اثیر، ۸ / ۷۴). اما چنان‌که یاد شد، از جزئیات احوال او خبری در دست نیست. دربارۀ اینکه ابولیلی نامی با عنوان پادشاه دیلم که در ۲۰۱ق / ۸۱۶ م به وسیلۀ عبدالله ابن خردادبه، فرمانروای طبرستان در حمله‌ای ناگهانی دستگیر شد، همان جستان دوم باشد (طبری، ۸ / ۵۵۶؛ ابن اثیر، ۶ / ۳۲۷- ۳۲۸) تردید وجود دارد. کسروی با شگفت‌انگیز شمردن رواج کنیه در آن روزگار در میان دیلمیان، و واحد بودن خبر دربارۀ عبدالله بن خردادبه به‌عنوان فرمانروای طبرستان، این‌گزارش را چنین تفسیر کرده است که نام لیلی برای مردان، بی‌آنکه تلفظ آن روشن باشد، در میان دیلمیان رایج بوده است، و چه‌بسا عربها آن را به صورت ابولیلی درآورده‌اند (ص ۲۴-۲۵). کسروی به اعتبار آنکه لارَز (لاریجان کنونی) و شیرَز در نزدیکی آن هر دو در خاک دیلم واقع بوده، و ابن‌خردادبه آن را فتح کرده، معتقد است که ابولیلی از حکمرانان آنجا بوده است و عربها گمان کرده‌اند که او پادشاه دیلم است (ص ۲۵، حاشیه). جز این، برخی ابولیلی را از سرزمین لیل (از توابع لاهیجان) دانسته‌اند (لاهیجانی، جغرافیـا، ۲۰، حـاشیه؛ نیـز نک‍ : سـرتیپ‌پـور، ۴۷۸)، و معتقـدنـد احتمالاً او یا همان نعمان، مشهور به ابا لیلی، پادشاه مشرق و جنوب گیلان و دیلمان بوده که با سیدجلال‌الدین اشرف، برادر امام رضا(ع) جنگ کرده، و یا همان نعمان پدر لیلی بن نعمان دیلمی، مکنى به ابولیلی است (لاهیجانی، رجال … ، ۶۴-۶۵). از ابولیلی هیچ آگاهی دیگری در دست نیست.

 

Updated: آوریل 5, 2022 — 11:56 ب.ظ