مشاهیر و مفاخرعلمی نیاکان

 

 

مشاهیر و مفاخرعلمی نیاکان
علم و دانش، شامل مجموعه ای از دانستنی‌هایی است که بشر برای زندگی خود از آنها بهره می‌گیرد. انسان در دوره های کهن به دلیل محدود بودن حوزه علم و دانش، می توانست به فراگیری بیشتر علوم عصر خود بپردازد و گاهی یک نفر می توانست این علوم را در حافظه خود جای دهد، ولی رفته رفته و با رشد معلومات و دانستنی ها، بشر اقدام به طبقه بندی این معلومات کرد و باعث شکل گیری حوزه های مختلف و تخصصی شدن علوم شد. در این که علم و دانش، تاریخی همزمان با تاریخ بشری دارد شکی نیست. اما در خصوص اهمیت و توجه ایرانیان به مقوله علم و دانش باید اذعان داشت که این توجه به روزگاران کهن و ایران باستان بر می گردد و با تاریخ کشور ما پیوند عمیقی دارد. به طوری که در قرون متمادی در سرزمین ما به علم، عالم، دانش و معرفت توجه فراوانی می شد و مراکز نگهداری کتب و اسناد تاریخی دارای ویژگیهای بود که امروزه همان ویژگی ها همچنان مورد توجه متخصصان قرار دارد.
آثار به دست آمده از شهر تاریخی شوش در استان خوزستان، نشان دهنده درجه دانش و آگاهی اقوام ایرانی در زمینه علوم ریاضی و نجوم است و از اولین اختراع های علمی بشری در دانش نجوم توسط ایرانی ها، اختراع و استفاده از دستگاه های مورد احتیاج محاسباتی نجوم به نام اسطرلاب بود که نام اصلی آن در ایران باستان جام جمشید یا جام جم بود که البته آن را شمارشگر نجومی یا شمارشگر اختران می نامیدند و برای محاسبه حرکات اجرام فلکی و اصول هندسی نجوم و گاه شماری به کار می رفته است.
به هر حال هدف از بیان مطالب فوق؛ بیشتر پرداختن به تلاش ها و مشقات عالمان و دانشمندان سرزمین ایران است که سهم عمده و به سزایی در پیشرفت و توسعه میهن عزیزمان داشته اند و ما سعی می کنیم در این جا؛ هرچند کوتاه و مختصر ولی جامع به بیان شرح حال این بزرگان بپردازیم.

 

یحیی بن منصور  :

یحیی ابن ابی منصور در طبرستان و در عصر شکوفایی علم، دیده به جهان گشود. از تاریخ ولادت وی اطلاعی در دست نیست. وی پس از گذراندن دوره های مقدماتی تحصیل خود از زادگاهش طبرستان به بغداد سفر کرد و در آن جا با فضل بن سهل، وزیر مامون آشنا شد و این آشنایی موجب رشد علمی وی در علم ستاره شناسی شد.
یحیی ابن ابی منصور پس از اقامت در بغداد، به تحصیل، تحقیق و رصد ستارگان و نیز انجام مطالعات مقدماتی برای بنیان گذاری و سپس رسیدگی به کارهای رصدخانه شمسایه بغداد و رصد خانه دمشق پرداخت. وی در سال ۲۱۵ هـ. ق، به دستور مامون، ریاست هیات منجمان را که گروهی از ریاضیدانان برجسته آن زمان چون محمد بن موسی خوارزمی شرکت داشتند را به عهده داشت.
سرانجام یحیی بن ابی منصور در حدود سال های ۲۱۷ یا ۲۱۵ هـ . ق، در بغداد درگذشت.
آثار برجای مانده :
تنها اثر برجای مانده از وی «زیج الشماسیه و زیج المجرب المامونی» است که به دستور مامون، توسط عده ای از ریاست یحیی بن ابی منصور انجام شد و یکی از مهم ترین پژوهش ها در این زیج، استفاده از روش تقریبی در محاسبه کسوف و خسوف توسط وی است.
ابو جعفر محمد بن موسی خوارزمی    :   

ابو جعفر محمد بن موسی خوارزمی، بزرگ ترین دانشمند زمان خود در ریاضی، جغرافی، نجوم و تاریخ، در سال ۱۹۸ هـ. ق، در خوارزم متولد شد. بر اساس نوشته مورخان؛ وی در زمان خلافت مامون، عضو دارالحکمه و نیز از جمله دانشمندانی بود که به عنوان ناظر بر رصد ستارگان، که در سال ۲۱۵ هـ . ق، به دستور مامون انجام شد، شرکت داشت. دارالحکمه محل تجمع دانشمندان به سرپرستی مامون بود.
شهرت ابوجعفر محمد بن موسی خوارزمی، بیشتر در ریاضیات و به ویژه  جبر بود، به همین دلیل وی را «پدر جبر» نامیده اند. وی همچنین در حل «معادله های خطی» و «درجه دوم» استاد بود. یکی دیگر از مهم ترین کارهای وی، تهیه اطلسی از نقشه آسمان و زمین و همچنین اصلاح نقشه های جغرافیایی بطلمیوس است.
خوارزمی در حدود سال ۲۳۶ هجری قمری در گذشت.

آثار برجای مانده :
کتاب جبر و مقابله: این کتاب مهم ترین کتاب خوارزمی و نیز اولین «کتاب جبری» است که وی در این کتاب به هیچ وجه از «حروف» و «علامت ها» استفاده نکرده ولی حل معادلات به دو روش که ما امروزه «جمع جبری» و «نقل جمعی» از یک طرف به طرف دیگر می نامیم ،‌انجام داده است.
دومین اثر خوارزمی «‌رساله ای است مقدماتی در حساب» که ارقام هندی در آن به بکار رفته و نخستین کتابی است که نظام ارزش مکانی را که از هند بود به صورت اصولی و منظم شرح می دهد.
اثر دیگر وی زیج السند هندی است که اولین اثر اخترشناسی به زبان عربی محسوب می شود و شکل جداول آن متاثر از جدول های بطلمیوس می باشد.
کتاب صوره الارض چهارمین اثر در زمینه گیتی شناسی است که شامل فهرست طول و عرض همه شهرهای بزرگ و اماکن آن زمان است. این اثر به احتمال زیاد مبتنی بر نقشه جهان نمای مامون است که به نوبه خود شامل جغرافیایی بطلمیوس بود.
آخرین اثر برجای مانده از وی رساله کوتاهی است درباره تقویم یهود. البته خوارزمی دو کتاب دیگر درباره «استرلاب» نوشته است.
 

 

 

 

محمد بن عباس ابوالوفا بوزجانی خراسانی   :

« ابوالوفا محمد بن محمد بن یحیی بن اسماعیل بن عباس بوزجانی»، ریاضی دان و منجم بزرگ ایرانی در سال ۳۲۸ هـ . ق، در روستای بوژگان تربت جام ، دیده به جهان گشود. وی پس از آموختن تحصیلات مقدماتی و ریاضی در زادگاه و نزد خانواده اش به عراق سفر کرد و در آن جا به عنوان آخرین نماینده برجسته مکتب ریاضی – نجومی شناخته شد و علاوه بر اشتغال در رصدخانه بغداد به تالیف کتاب های خود در این شهر پرداخت .
بوزجانی در زمینه علوم هندسه و نجوم گام هایی مهمی برداشته که می توان به جرات گفت تحول عظیمی در این حوزه علمی به وجود آورد. به عنوان مثال، وی با غنی تر ساختن ابزار مثلثات کروی باعث حل آسان مسایل آن شد. باید اشاره کرد که قبل از بوزجانی، تنها وسیله حل مثلث های کروی «قضیه منلائوس» یا همان «چهار ضلعی کامل» بود که در حالت های مختلف بسیار سخت و دست و پاگیر بود. از دیگر اقدام های علمی بوزجانی: به کار بردن «قضیه تانژانت ها» در حل مثلث قائم الزاویه، ابداع اولین اثبات های قضیه کلی «سینوس ها» برای حل مثلث های غیر قائم الزاویه، حل مسائل «حل نشدنی هندسه کلاسیک» و تحقیق در «اصول ترسیمات هندسی» و ارائه راه حل در این اصول است که تا به امروز کسی موفق به ارائه راه حل دیگری نشده، بوده است. همچنین ابوالوفا بوزجانی اولین کسی است که مطالعات دقیقی درباره کره ماه انجام داد وهمین اقدام وی باعث شده در سال های اخیر، برای تجلیل از خدمات وی، دهانه یکی از «آتشفشان های ماه» را به نام او نام گذاری کنند.
محمد بن ابوالوفا بوزجانی خراسانی سرانجام، پس از سال ها فعالیت در عرصه علم، در سوم رجب سال ۳۸۸ هـ . ق، در بغداد درگشت.
آثار برجای مانده :
– فیما یحتاج الیه الصانع من الاعمال الهندسه
– المجسطی یا الکامل
 

 

 

 

 

 

 

 

 

ابوسعید سجزی  :     

ابوسعید احمد بن محمد بن عبدالخلیل سنجزی، از ریاضیدانان وستاره شناسان نامیایران است در قرن چهارم هجری و حدود سال ۳۳۰ هـ. ق، در سیستان به دنیا آمد. وی دوران کودکی و جوانی خود را در زادگاهش گذراند. ولی در اواسط عمر خود به شیراز سفر کرده و در آن جا ساکن شد.
ابوسعید سنجری، در رساله خود به نام «رساله المدخل الی علم الهندسه» درباره فعالیت های علمی خود می نویسد: « در سیستان ابزار عظیم و مهمی ساخته ام. مدلی از کل عالم، متشکل از افلاک، جرم های آسمانی، مدارهای حرکت آن ها و اندازه هایشان، مقدار فاصله ها و حجم های آن ها و شکل زمین، اماکن، شهرها، کوه ها، دریاها، بیابان ها، درون کره های توخالیو مشبک، آن را هیئت کل نامیده ام.»
ابوسعید سجزی همچنین در بخش هندسه، به حل مسئله تثلیث زاویه از طریق تقاطع یک دایره با هذلولی متساوی القطرین پرداخت و نام این روش را «هندسه ثابت» نامید. سنجزی برای اولین بار جبر هندسی را به حوزه سه بعدی توسعه داد که این رساله اولین نمونه متون در دوره اسلامی است. وی در حوزه ستاره شناسی نیز تبحر خاصی داشت به طوری که ساخت اسطرلاب زورقی از ابداعات وی در حوزه نجوم به شمار می رود و نشان از اعتقاد وی به حرکت وضعی زمین است.
ابوسعید سجزی سرانجام در سال ۴۱۴ هـ. ق، درگذشت.

آثار برجای مانده:

کتاب الاختیار، تحصیل القوانین الهندسه المحدود، الزایجات الکواکب، المدخل، رساله در حل ده مساله، رساله فی باب انقسام خط مستقیم ذی النهایه، رساله فی خواص الشکل الجسم الحادث، رساله فی عمل البرکار التام و هو برکار المخروط در خصوص ساختمان پرکار تام .

Updated: اکتبر 23, 2021 — 12:18 ب.ظ