بارگیری واژه‌های نو فرهنگستان ایران

 

بارگیری واژه‌های نو فرهنگستان ایران

واژه‌های نو فرهنگستان ایران (از خردادماه ۱۳۱۴ تا اسفندماه ۱۳۱۹)؛ تهران: دبیرخانه فرهنگستان.

فرهنگستان ایران نهادی بود که در ۲۹ اردیبهشت ۱۳۱۴ برای پاسداری و پالایش زبان و دبیره‌ی پارسی به فرمان رضاشاه در ۲۹ اردیبهشت ۱۳۱۴ آغاز به کار و کوششهای خود را تا سال ۱۳۳۳ دنبال کرد. آن را «فرهنگستان نخست» نیز نامیده‌اند.

خویشکاریهای این فرهنگستان بر پایه‌ی پیمان‌نامه‌اش چنین بود:«ترتیب فرهنگ به قصد رد و قبول لغات و اصطلاحات در زبان فارسی، اختیار الفاظ و اصطلاحات در هر رشته‌ از رشته‌های زندگانی، پیراستن زبان فارسی از الفاظ نامتناسب خارجی، تهیه دستورزبان، جمع‌آوری لغات و اصطلاحات پیشروان و صنعتگران و الفاظ و اصطلاحات قدیمی و اشعار و امثال و قصص و نوادر و ترانه‌ها و آهنگ‌های ولایتی، هدایت افکار به حقیقت ادبیات و چگونگی نظم و نثر، تشویق شعرا و نویسندگان در ایجاد شاهکارهای ادبی، تألیف و ترجمه کتب سودمند و مطالعه و اصلاح خط فارسی».

فرهنگستان ایران دربردارنده‌ی گروه‌های زیر بود: کمیسیون اصطلاحات اداری، کمیسیون اصطلاحات دادگستری، کمیسیون اصطلاحات علمی، کمیسیون دستورزبان فارسی، کمیسیون فرهنگ، کمیسیون راهنمایی، کمیسیون جغرافیایی و اصطلاحات فرهنگی و کمیسیون پزشکی. در این گروه‌ها دانشمندان برجسته‌ی آن روزگار هموندی داشتند و به کار واژه‌سازی و دیگر آماجهای فرهنگستان ایران مشغول بودند.

فرنشینی (ریاست) فرهنگستان بر دوش محمدعلی فروغی (اردیبهشت ۱۳۱۴)، حسن وثوق (آذر ۱۳۱۴)، علی‌اصغر حکمت (اردیبهشت ۱۳۱۷)، اسماعیل مرآت (اَمرداد ۱۳۱۷)، عیسی صدیق (مهر ۱۳۲۰)، بار دیگر محمدعلی فروغی (آذر ۱۳۲۰) و حسین سمیعی (۱۳۲۱) بوده است.

نخستین نشست فرهنگستان ۱۲خرداد ۱۳۱۴در ساختمان پیشین دانشکده حقوق به فرنشینی محمدعلی فروغی (ذکاءالملک) نخست‌وزیر آن هنگام برپا شد و تا شهریور ۱۳۲۰به درازای ۶ سال در زمینه‌ی پاسداری و پالایش زبان پارسی کوشید. بخشی از دستاوردهای آن در این دفترِ «واژه‌های نو» چاپ شده است که خوانندگان «پارسی‌انجمن» می‌توانند آن را از راه پیوند زیر بارگیری کنند.

هموندان پیوسته فرهنگستان: اسماعیل مرآت، حسن اسفندیاری، محمدعلی فروغی، احمد متین‌دفتری، علی‌اصغر حکمت، حسین سمیعی، امیر اعلم، ولی‌الله نصر، غلامحسین رهنما، احمد اشتری، مصطفی عدل، احمد نخجوان،‌ عیسی صدیق، محمد قزوینی، بدیع‌الزمان فروزانفر، حسین گل‌گلاب، صادق رضازاده شفق، عبدالعظیم قریب، غلامحسین مقتدر، محمود حسابی، علی‌اکبر سیاسی، قاسم غنی، رشید یاسمی، محمدتقی بهار، عباس اقبال آشتیانی، سعید نفیسی، جمال‌الدین اخوی، ابراهیم پورداوود، حسنعلی مستشار و محمد حجازی بودند.

هموندان وابسته فرهنگستان نیز: محمدعلی جمال‌زاده، فخر ادهم، کریستن‌سن (دانمارک)، هانری ماسه (فرانسه)، یان ریپکا (چکسلواکی)، محمدحسین هیکل (وزیر فرهنگ مصر)، محمد رفعت پاشا (فرنشین فرهنگستان مصر)، منصور بیک فهمی و علی بیک الجارم (مصر) بودند.

با کناره‌گیری رضاشاه از ۱۳۲۰تا ۱۳۳۲، کار زبان‌پیرایی و واژه‌سازی فرهنگستان دچار ایستایی شد و تا سال ۱۳۳۳ که به کار خود پایان داد، بیشتر در زمینه‌های ادبی پژوهید.

در نگاهی گذرا می‌توان گفت که بیشتر کوششهای فرهنگستان ایران در زمینه‌ی واژه‌گزینی بود که با رویْ‌آورش گسترده‌ی توده‌های مردم نیز روبرو شد.

برخی از این واژگان چنین‌اند:

اطفائیه = آتش‌نشانی

سانتاریوم = آسایشگاه

احصائیه = آمار

سویلیور = آلودگی

ویلیور = ارزش

محرک بالفعل = انگیزه

عضوالجسم = اندام

عودت الی المبدا = بازگشت

تادیه = پرداخت

پرونوستیک = پیش‌بینی

شرایط المعین = پیشنهاد

جهاز = دستگاه

تمام المتاع = سرمایه

عضوالاداره = کارمند

میزان الحراره = دماسنج

ضریب زاویه = شیب

کثیرالاضلاع = چندضلعی

کثیرالجمله = چندجمله‌ای

متوازی الاضلاع = همروبر

عاکِس = بازتابنده

انفصال = ناپیوستگی

صعودی اکید = یکنوا افزایشی

عدلیه = دادگستری

وزارت مالیه = دارایی

طیاره = هواپیما

درخواست = مطایبه

ادامه متن را اینجا بخوانید