شهید بلخی نویسنده : بصیر کامجو

 

شهید بلخی

نویسنده :  بصیر کامجو

ابوالحسن شهید فرزند حسین جهودانکی بلخی ــ  تاجیک تبار ایرانی ، حکیم ، شاعرومتکم ، قرن چهارم هجری (متوفای 325 هـ.ق.) (1)  به زبان عربی شعر می سرود  ودر خط نیز استاد بود وفرخی اورا بدین هنر ستوده است :

خط نویسد که بنشناسند از خط شهید       شعر گوید که بنشناسند از شعرجریر

بقول ابن الندیم شهید بلخی  تألیفاتی دارد و او را با ابوبکرمحمد فرزند زکریای رازی دانشمند پرآوازه  ، همه چیزدان ، شیمی دان ، پزشک وفیلسوف ، مناظرات ومجادلاتی بوده وهریکی براندیشه دیگری ایراداتی داشته است.

اندیشه های مورد مناقشه آنها از جمله است در باره : لذت و علم الهی ، سکون وحرکت ومعاد . او در این مسائل نقوضی بر رازی داشت ورازی نیز کتبی در رد او نوشت.

عقیده شهید بلخی در لذت در کتاب صوان الحکمت ابوسلیمان منطقی آمده بود . ودر اختصاری که از آن دردست است نیز نقل شده وآن چنین است .:

” شهید بن الحسین در کتاب ، تفضیل لذات النفس التی هی لذات بالحقیقت علی لذات البدن التی هی اذا حصلت آلام ، گفته است :

نخستین فضیلت لذات نفسانی بر لذات جسمانی دوام واتصال آنهاست زیرا لذات نفس در نتیجه مسرتی که او با وجود مطلوب خود مانند حکمت وعلم بدست میآورد وسبب ایقانی که بفضیلت آن براموردیگردارد ، دائم ومتصل است وسپری نمی شود وانقطاع نمی پذیرد. اما لذت بدن بستگی بوجودقوت حاسه دارد وبه همین سبب منقضی وزائل است وبه سرعت تبدل واستحاله می پذیرد .

 

دومین فضیلت لذت نفسانی بر لذت جسمانی وجود نهایت وغایت برای آن است بدین معنی که چون نفس در تکاپوی وصول بمطلوب خود برآمد همینکه بدان رسید سعی او پایان می پذیرد وعملش به انجام می رسد واز شغل خود فراغت حاصل می کند اما بدن هرگاه آرزوی محسوس خود را یافت از آن بهره بر می گیرد وباز صاحب او بحالتی که بود باز می گردد . ازینرو حرکت آن دائم وحاجت آن همیشگی است.

 

سومین وجه برتری لذت نفسانی بر جسمانی قوت وازدیات آن است زیرا چون نفس بر فضیلتی از فضائل دست یافت ویا لذتی از لذات نفسانی را حاصل کرد بوسیله آن نیرومندتر می گردد وبرآن می شود که بر نظیر آن دست یابد ولذتی را که بالاتر از آن است برآن بیفزاید اما چون به لذت محسوس رسیدبرقوت خویش میافزاید تا به نظیر آن برسد لیکن آنچه بدان می رسد برتر از لذت نخستین نیست بلکه در جنس ضعیف تر وپست تر است .

فضیلت چهارم لذت نفسانی کمال آن است یعنی هرچه نفس به لذات خود نائل شود بیشتر به کمال طبع انسانی نزدیک می گردد ولی بدن هرچه بیشتردر لذات جسمانی منغمر ومنهمک شود  برقوت بهیمی که در انسان موجود است بیشتر افزوده می گردد واورا از کمال طبع انسانی وشرایط آدمیت دورتر می سازد. ” (2)

شهید بلخی بقول فرهنگ فارسی معین ، از بلخ به چغانیان نزد ابوعلی محتاج رفت واز جمله ستایشگران  او نصر بن احمد سامانی وابوعبدالله محمد بن احمد جیهانی گردید. شهید بلخی شاعر استاد عهد خود ومورد احترام واعتقاد رودکی بزرگ نیز بوده وبسبب همین شهرت وتوانایی وقدرت ای که شهید در حکمت داشت رودکی آنرا در شمار خرد ورزان از هزاران تن بیشتر ارج مینهاده است . و وی در رثای او به قرار ذیل قطعه ای سروده :

کـــــاروان شهید رفت از پیش                         وآن ما رفته گیـــــر و می‌اندیش

از شمـــار دو چشم یک تن کم                       وز شمـــــار خرد هــــزاران بیش

توشهٔ جـــان خویش ازو بِرُبای                       پیش کــــایدت مــــرگ پـای آگیش

آن چــه با رنج یافتیش و به ذل                       تـــو به آسانی از گــــزافه مــدیش

خویش بیگانه گردد از پی سود                       خواهی آن روز؟ مزد کمتر دیش

گــرگ را کی رسد ملامت شاه                       باز را کی رسد نهیب شخیش (3)

 

رادویانی در ترجمه البلاغه قصیدۀ را از شهید بلخی نقل می کند :

عذر با همت تو بتوان خواست                     پیش تو خامش و زبان کوتاه
همت شیـــر از آن بلندتر است                     که دل آزار باشد از روبـــاه

دقیقی از شهید بلخی در کنار رودکی  چنین حکایت می کند .:

استـــــاد شهید زنــــده بایستی                     وان شاعر تیره چشم روشن بین

تا شـــــاه مرا مـــــدیح گفتندی                    بالفاظ خــــوش ومعـــانی رنگین

افزون براین محمد عوفی بخاری نظم اشعار عربی را هم بوی نسبت داده وقطعه یی ازوبتازی نقل کرده است :

یامُن رَأی حَرجَاً علیه رعایتی                  لمِّا استبانَ لَه عظیم کفایتی

اَیقنتَ انٌی کاذب ٌ فی مدحِکُم                    فلذاک لم یُعجبک حسنُ روایتی

ویُسَلِّیانی  انّتی لاالتقی                           الا الّذی یشکوک مثلَ شکایتی

شهید بلخی چه در زمانه خود وچه پس از آن به نسبت داشت دانش وخرد وافر وحسُن خط وقدرت طبع ولطف ذوق از شهرت بالایی برخوردار بوده وازچشم انداز دانش

فهم وبینش عقلانی همردیف وهمانند رودکی بزرگ شمرده می شده و بویژه ازسرودن غزل های نغز وپر معنی اش شهرت زیاد داشته است.

منوچهری درستایش وی چنین می فرماید :

شـــــاعرانت چـــــو رودکی ّ و شهید           مطربانت چــــو ســــرکش و سرکب

****

از حکیمان خراسان کو شهید و رودکی           بوشکور بلخی و بوالفتح بُستی هکذی

****

وآنگــاه که شعــــر پــــارسی گــــــویی           استاد شهیــــد و میــــر بــــونصری

****

خاقانی درمراتب ارزش شناختی  وبها  دادن به شان هوشمندی ــ شهید ورودکی بزرگ  ، چنین مینویسد:

گرچه بُدست پیش ازاین درعرب وعجم روان

شعـــرشهیـــد و رودکی نظـــم لبیــد و بحتـری

در صفت یگانگی آن صفت چار گانه را

بنده سه ضربه می زند در دو زبان شاعری

****

ابومنصور ثعالبی تاجیک تبارایرانی عرب زبان وعرب گرا مؤلف « تاریخ ثعالبی مشهور به غرراخبار ملوک فرس » شهید بلخی را یکی از چهارتن بزرگانی دانسته است که ازبلخ بیرون آمده ودرهمه جا مشهوربوده اند وآن چهار تن عبارتند از :

1 ــ ابوقاسم کعبی متکلم بزرگ معتزلی درکلام ،

2 ــ ابوزید بلخی دربلاغت وتألیف

3 ــ شهید بن حسین بلخی درشعر فارسی

4 ــ محمد بن موسی درشعرعربی

از سروده های شهید بلخی این ابیات نقل می شود :

اگرغــم را چو آتش دود بودی            جهان تاریک بودی جاویدانه

دراین گیتی سراسر گربگردی             خــردمنـــــدی نیابی شادمانه

***

دانش وخواسته است نرگس وگل                  کـــــه بیک جـــــای نشکفند بهم

هرکرا دانش است خواسته نیست                  وانکه را خواسته است دانش کم

***

 

مرا به جان تو سوگند و صعب سوگندی       كه هرگز از تو نگردم، نه بشنوم پندی

دهــند پنــــدم و من پنــــــــد هيچ نپذيرم       كه پنـــد ســود ندارد به ‌جـای سوگندی

شنيـــده‌ام كــه بهشت آن‌كسی تواند يافت       كــــه آرزو برســــاند بـــآرزومنـــــدی

هــــزار كبك نـــدارد دل يكی شــــاهين       هـــزار بنــــــده نـــدارد دل خـــــداوندی

تـــورا اگــــر ملك چينيان بديدی روی         نماز بــــــردی و دينــار برپــــــراكندی

تــــورا اگــــر ملك هنديان بديدی موی        سجود كــــردی و بتخانه‌هـــاش بركندی

بــــه منجنيق عــذاب اندرم چو ابراهيم        به آتش حســــراتم فكنـــــد خــــــواهندی

تورا سلامت باد ای گل بهار و بهشت        كـه سـوی قبلۀ رويت نماز خــوانندی(4)

رادیوانی قصیدۀ ملمع در ترجمان البلاغه از شهید بلخی نقل می کند :

یَــرَی مِحَنی  ثُـم یَخفِضُ البصــرا               فَدَتــهُ نَفسی تَــــراهُ قَــــد سَفـــرا
داند کز وی بمن همی چــه رســد                دیگـــربـــاره زعشق بی خبــرا
اَمـــا یَــری و جنتی معصــرة (؟)                وَ ســایلاً کـــالجُمــانِ مُبتــــَدِرا
چـــو سَدَ یأجــوج بایــدی دل مـن                 کــه باشدی غمزگانْش را سَپَرا
فضــاع حَلمی و خـــاننی جَلَـــدی                 ومَــــن یُطیقُ القضاء و القَــدَرا
وگــــر بــــدانستمی کــه دل بشود                 نکــردمی بر ره بلا گذرا. (5)

****

غذر باهمت نو نتوان خواست                  پیش نو خامش وزبان کوتاه

همت شیر از آن بلند تر است               که دل آزرده باشد از روباه (6)

****

چند بردارد این هریوه خروش              نشود باده بر سرودش نوش

راست گویی که در گلوش کسی             پوشکی را همی بمالد گوش (7)

 

 

 

 

 

 

 

 

منابع ومآخذ شهید بلخی

ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

1 ــ شاعر شهید شهره فرالاوی      وآن دیگران بجمله همه راوی

2 ــ منقول از : رسائل فلسفه لابی زکریای الرازی ، گردآوردۀ پولکراوس ج 1 ، ص 147 .

3 ــ رودکی ، در رثای شهید بلخی ، شمارۀ 74 . گنجور

4 ــ ذبیح الله صفا ، جلد 1 ، ص 392 .

5 ــ ترجمان البلاغه ، مؤلف : محمد بن عمرالرادویانی ، به تصحیح : پروفیسور احمد آتش ، ص 107 .

6 ــ ترجمان البلاغه ، مؤلف : محمد بن عمرالرادویانی ، به تصحیح : پروفیسور احمد آتش ، ص 84 .

7 ــ لغت فرس اسدی ، ص 221 .