خسروانی نویسنده : دکتر بصیر کامجو

 

خسروانی

نویسنده : دکتر بصیر کامجو

ابوطاهرطیّب فرزند محمد خسروانی تاجیک ایرانی از شاعران عهد سامانی در خراسان بوده وبه سال 342 هجری قمری  وفات یافته است. اودر رده ای شاعران و غزلسرایان ،مانند رابعه بنت کعب قزداری ، لوکری ، معروفی بلخی وآغاجی بخارایی  مقام باارزشی را احراز می کند.

داشته های فرهنگی وادبی خسروانی مانند آثارتاریخی وفرهنگی  بسیاری ازسخنوران وبزرگان خراسان درکام حوادث فرورفته وجزاندکی از آن به آیندگان نرسید. بدین اساس از  زندگی و کارکرد های علمی او آگاهی بیشتری در دست نیست . حکیم ابوالقاسم فردوسی بزرگ درزمان مشیب (زمان پیری ) ازچگونگی زندگی خود خبر می دهد وشعری را از خسروانی بقرارذیل  تضمین می کند :

بـــــیاد جـــــوانی کـــــــنون مـــــویه دارم

بـــــرآن بــیت بـــوطــــاهر خســـــروانی

جـــــوانی بــــــه بیهــــودگی یــــــاد دارم

دریغــــا جــــــوانی دریـــغـــــا جــــوانی (1)

تضمین این سروده از خسروانی مسلم می دارد که وی براستی در حدود سالهای قبل از 342 هجری قمری می زیسته است. بقول عوفی بخارایی وی از زمره خردمندان وبرگزیدگان شعرای شاهنشاهی سامانیان ( اجداد تاجیکان وپارسها ) بوده است .

چند نمونۀ اشعار وی را اینجا نقل می کنیم  :

فغـان زان درنگـــت بهنگــام صلـــــح       فغــان ز آن شـــتابت بهنگام جنگ

درنگــــم بـــراحت همـــه زان شتــاب       شتـــــابم به مردن همه زآن درنگ

نبـــودست عشق تـــو بی هجــر هیـچ        بیکـــدیگرانـــدر زدستــــــند چنگ

نهنگی است هجران ودریـاست عشــق      بـــدریا بـــــود جــاویـــدانــه نهنگ

رُخت دیــد نتــــوانــــم از آب چشــــم      سخن گفت نتوانم از بس غرنگ (2)

رختست خــورشید و، خـورشید خاک      لب تست یـــــاقوت و ، یاقوت سنگ

نه چون خسروانی نه چوــن تو ، بتا       بت و برهمن دیـــــد مشکوی و گنگ

 

عجب آیــــــد مـــــــرا ز مــــردم پـــــیر

کــــــه همـــــی ریـــــش را خضـــــــــاب کند

به خضـــــاب از اجــــل همی نــــرهـــد

خـــــویشــــــتن را هــــمی عــــذاب کنـــــــــد (3)

********

تاباز کردم از دل زنگار آز و طَمـــــــــع

زی هــــــــردری که روی نهم در فراز نیست

جاهست وقدرومنفعه آنرا که طــمع نیست

عـــــزّست و صــــدرومرتبه آنرا که آز نیست

********

چهــار گـــــونه کس از من بعجزبنشستند

کــــــــزان چهــار بمن ذره یی   شفــــا نرسید

طبیب و زاهد واختر شناس وافسونگـــــر

بــــــــدارو  و بـدعـــــا و بطالــــــــع و تعویذ

********

شب وصال تو چــــون باد بی وصال بود

غــــم فـــــــراق تو گویی هــــزار ســــال بود

شب درازو غمـــان دراز و جـــنگ دراز

در ایــــن سه کـــار بگــو تا مرا چه حال بود

بسا شبا کــــه فراق تـــــــــرا ندیم شـــدم

امــــــــید آنکه مگـــــربا تــــــوام وصال بود

خیال تو همه شب زی مــن آید ای عجبی

روان مـــن همه شـــــب خــــادم خــیــال بود

مرا زخال سه بوسه تو وعده کــــرده بُدی

بـــــپای تا بدهم پیش کــــت و بــــــــال بود

سیـــــاه چشمــــا ماهـــا من این نـــدانستم

کـــه مـــاه چـــارده را غمزه ازغـــزال بود

تــرا مطیعــــم نامـــــردمی مکـــن صنما

زخــــوبــــرویان نامـــــردمی محـــال بـود

مگر بنامۀ عشق اندرون نخــــــوانده بوی

که خـــون دلشد گان پیش تو حلال بــــــود

طمع بجان کنی وخیره قیل وقـــــــال کنی

چــو جـان و دل بتو دادم چه قیل و قال بود

وفای و مردمی امروز کن که دسترسست

بود کـــــه فـردا این حال را زوال بــــود (4)

سوزنی ، شمس الدین تاج الشعرا محمد فرزند علی سمرقندی در اشعار خود ازخســـــروانی چنین نــــــــام بــرده است  :

بیچاره ســـــوزنی که بسودای غازییی      شد همچو خســـــروانی خُسران زده تنش      چون خسروانی از غم غازی نحیف شد     زانگــــونه سوزنی کــه ندانی ز سوزنش

ای کاش خسروانی بودی در این زمـان     تا بــــودی آســــتان خداوند مسکنش  (5)

 

منابع ومآخذ خسروانی

ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

1 ــ از انجمن آرای ناصری .

2 ــ غرنگ : صدایی که هنگام گریستن در گلو می پیچد

3 ــ المعجم ، ص 343

4  ــ نقل از مجلۀ شرق سال اول ص 136 .

5 ــ  از قراین ومفاهیم این بیت فهمیده می شود که خسروانی بقول دهخدا یا کشته شده یا در بند بوده ویا دچار بلائی بی درمان گشته است .

 

Updated: مارس 30, 2020 — 12:47 ب.ظ