« اسرارنامه » فرید الدین عطار »

 

« اسرارنامه » فرید الدین عطار »

نویسنده : دکتربصیر کامجو

 

عطار بزرگ  فرگشت انسان دردائره هستی را در نوشته باارزش اسرار نامه چنین بیان می کند . :

چرا بودی چو بــــودی کارت افتاد                 چه گــــویم عقبه دشــــوارت افتـــاد

ترا چه جرم کاوردندت ای دوست                  تویی در راه معنی مغـــز هر پوست

معــــادن مغــــز ارکــــانست لیکن                  نبـــاتست انگـــهی مغــــز معــــادن

وزو مغـــــز نبات افتـــاده حیـوان                  وزان پس مغز حیوان گشت انسان 1

 

عطار، در مقاله هشتم اسرارنامه خود در مورد بهشت وجهان آخرت نگاه خوش مشربانه تری دارد . و از فرهت وخوشی ، آسایش زندگی وسعادت ، رزق وروزی ، بخشش وفراوانی آن دنیا شرحه می دهد. به اندیشه وی انسان باکشیدن هررنج وناهمگونی حیات دراین دنیا ، درآن دنیا لذت وشادی وخوشبختی را بهره مند می گردد.

وی مکان اقامت جاویدانه  پيامبران و روحانیان و حوريان را در آن‌جا می بیند  وازاين‌ رو، پیشنهاد می کند که در اين جهان بايد ازجسم مادی خود بیرون آمد وبه جسم معنویت خویش  حلول کرد. سوای این مسائل وی به شناخت خويشتن و رويارويى وجود و عدم ،  شناخت حقيقت به خود حقيقت ،  نهاد آدمى و عهد الست، مسائلى دیگریست كه براى تبيين همين ديدگاه درپايان اين مقاله به بررسی می گیرد.

ما درتذکرات پیشترخویش در مورد جهان آخرت نگرشی داشتیم نیازبه بازکاوی تکرارنیست . اما یک مسئله خیلی دلچسب است وآن اینکه بقول اعتقادی عطاربزرگ جهان پس از مرگ جای شادی و فرهت ومکان پیامبران وروحانیون وحوریان است. اما اگر این تفکر دینی واعتقادی عطاررا لحظه ای درست پنداریم ، گروه های اجتماعی دیگری ازجامعه را که فقیر، درد مند ، بیچاره بی خانه ودربدر، کارگر، دهقان وبیکاره در سراسر گیتی روزانه درراه بدست آوردن یک لقمه نان بخور ونمیر جان می دهند ، باتأسف که نامی ومکانی از این گروه بدخت دربهشت تفکرات اعتقادی عطار وسایرمشایخ ما مشخص نیست . درود به درک عقلانیت ودرود به کرامت ونجابت انسان .

عطار درادامه این بخش از منظومه اش  بشناخت روال آفرینش واینکه انسانها از راه های طبیعی ودگرگون شدن یک ساختار به ساختار دیگر پدید آمده است ، وبه شرح مراتب فرگشت آن می پردازد.

او خطاب به انسان سوال می کند که برای چه وجود داشتی ؟ ، چونکه وجود داشتی !  سرنوشت بودنت و دنباله کارات در زنجیره تموج پیچیدۀ هستی وتغییر، گیرافتاد .

او می گوید که گناه تو انسان چیست که بدون اراده ات به این عالم سرا آوردنت ، درحالیکه در کنه ذاتت ، مغزهر غشائی بُودِ هستی ، تو استی.

وی اضافه می کند که روند فرگشت انسان ازجماد (کان هستی ) آغازید وبه حالت نباتی برزد ، واز حالت نباتی به حیوانی درآمد واز حالت حیوانی به انسان فرگشت نمود  .

قابل یادآوری است که تفکرفلسفی وعرفانی عطاربزرگ درمورد « فرگشت انسان » بعد ها درسروده های بکروناب مولوی بزرگ باردیگر باآهنگ نوینی می درخشد.چنینی که مولوی درباره می نویسد :

 

از جمادی مُـــــردم و نامی شدم                      وز نمـــا مُــــردم به حیوان بــرزدم

مــــــردم از حیوانی و آدم شدم                       پس چه ترسم کی ز مردن کم شدم

حملـــهٔ دیگر بمــــــیرم از بشر                       تــــا بــــر آرم از ملایک پر و ســر

وز ملک هم بایدم جستن ز جو                       کـــل شیء هـــالک الا وجـــهه  2

 

عبدالقادربیدل بزرگوار، باالحام گرفتن از اندیشه های عطار ومولوی در مورد « فرگشت انسان » شمه ای از این مفاهیم را درسروده شاذ خود چنین می نویسد.:

 

منفعل می‌شد زدنیا هوش اگرمی‌داشت خلق            صبر و حنظل درمذاق‌گاو وخرلوزینه بود

هیــچ شکلی بی‌هیـــولا قـــابل صورت نشد            آدمی هم پیش از آن‌ کادم شود بوزینه بود 3

بقول « امیدوکلس ( 490 تا 430 پیش از میلاد ) آنچه که ما مرگ وزندگی در جانوران می نامیم تنها جوش خوردن وجداشدن مواد هستند واین ماده است که گروه های بی شمار جنبندگان میرا » را پدید می آورد.4

اندیشه های عقلانی وایمانی درمورد فرگشت انسان ، دررساله اسرار نامه عطار تذکر رفته شما نیز در باره تفکر نمائید.

 

منابع ومآخذ

ـــــــــــــــــــــــ

1 ــ منظومه ای اسرارنامه عطار، بخش هشتم ، گنجور .

2 ــ مولوی ، مثنوی معنوی  ، دفتر سوم ، بخش 187 ، « جواب گفتن عاشق عاذلان را و تهدید کنندگان را.

3ــ غزلیات بیدل ، غزل شماره 1505 ، گنجور

4 ــ  (1983:291–292) Kirk, Raven & Schofield

 

Updated: مارس 2, 2020 — 12:43 ب.ظ