درباره‌ی زیج شهریاران

 

 

 

درباره‌ی زیج شهریاران

واژه‌ی زیج به مانند بسیاری دیگر از واژه ‌های علمی از زبان پهلوی ( فارسی میانه) به زبان عربی راه ‌یافته است. این واژه در زبان پهلوی به گونه زیگ یا زیک به کار رفته و با واژه‌ی “زِه” به مفهوم  تار یا رشته، به‌ویژه کمان، هم ریشه است. این واژه در آغاز به کلیه رشته‌های موازی تارهای پارچه گفته شد و سپس برای جدول‌های دارای خط‌های موازی به کار رفت. در دوره‌ی ساسانی (اجداد تاجیکان وپارسها )  به جدول‌های اخترشناسی “زیک” می‌گفتند که در دوره‌ی اسلامی به صورت “زیج” خوانده شد.

به گزارش ابوریحان بیرونی تاجیک ایرانی و ماشاءالله یهودی، هنگامی که خسرو انوشیروان شاهنشاه ساسانی به سال 556 میلادی به اختلاف میان زیج هندی اَرکَند و مَجَسطی بطلمیوس پی برد، اخترشناسان برجسته‌ی روزگار خود را گرد آورد تا آن دو کتاب را بررسی کنند. آنان ارکند را از نظر رصدی و بینش و استخراج احکام نجومی از مجسطی بسیار دقیق‌تر یافتند و سپس زیج کامل‌تری را بر پایه‌ی آن ترتیب دادند که “زیج شاه” یا “زیج شهریاران” نام گرفت.

همین کار به روزگار یزدگرد سوم بار دیگر انجام شد و این زیج را ابوالحسن علی بن زیاد تمیمی به عربی بازگرداند که در کتاب الفهرست ابن‌ندیم از آن یاد شده است.

 

بررسی منابع گوناگون نشان می‌دهد که ایرانیان دست‌کم از روزگار اردشیربابکان بنیان گذار دولت ساسانی  و شاپور شاهنشاه ساسانی، یعنی حدود 250 میلادی، به نگارش زیج می‌پرداختند. در همین دوران بود که آثار اخترشناسی هندی و یونانی، به‌ویژه مجسطی بطلمیوس، به زبان پهلوی بازگردانده شد و از بررسی این آثار و آمیختن آن‌ها با دستاوردهای اخترشناسی دانشمندان ایرانی، چند زیج(همگی با نام زیج شاه) در دوره‌های مختلف فرمانروایی ساسانیان پدید آمد.

 

از جمله زیج‌ها پرآوازه‌ی دوره‌ی اسلامی، زیج محمد بن موسی خوارزمی (تاجیک ایرانی) است. این اثر از چنان جایگاهی در تاریخ ریاضیات و اخترشناسی برخوردار شد که در دوره‌ی شکوفایی تمدن اسلامی دست‌کم 9 اثر در شرح یا نقد و اصلاح آن نوشته شد. یکی از آن‌ها را مَسلَمطه بن احمد مجریطی، اخترشناس مسلمان اندلسی(بخش مسلمان نشین اسپانیا) به نام « تهذیب زیج الخوارزمی » پدید آورد که آدلار باثی آن را حدود 1126 میلادی/520 قمری به زبان لاتین بازگرداند. به نظر می‌رود خوارزمی در این اثر خود در کنار منابع دیگر از زیج شهریاران نیز سود برده است.

منبع:

کرامتی، یونس. کارنامه‌ی ایرانیان(در زمینه‌ی نوآوری‌های ریاضیات، نجوم و گاهشماری)، اهل قلم، چاپ دوم،1382

Updated: فوریه 17, 2019 — 11:13 ب.ظ