واژه‌نامۀ دیباچه‌ ای بر فلسفۀ تاریخِ ایران »

واژه‌نامۀ دیباچه‌ ای بر فلسفۀ  تاریخِ ایران »

ارسلان پوریا

به کوشش بزرگمهرلقمان

پوریا، ارسلان. دیباچه‌ای بر فلسفه‌ی تاریخِ ایران، به کوششِ بزرگمهر لقمان، خردنامگِ ۲،

پارسی‌انجمن  دیباچه‌ای بر فلسفه‌ی تاریخِ ایران  نوشته‌ی زنده ‌یاد ارسلان پوریا ـ فیلسوف، نمایشنامه‌نویس و سراینده‌ی ایرانی ـ نخستین کوششِ سامانمندِ فلسفی در بررسی و ارزیابیِ گزارشهای تاریخی برای دستیابی به نگره‌هایی سنجشگرانه و همگانی از تاریخِ ایران است. پوریا در این نبیگ[=کتاب]، که میانِ سالهایِ ۱۳۵۲ تا ۱۳۵۴ نوشته و در پاییزِ ۱۳۹۶ برای نخستین بار چاپ شده است، تاریخ را از پایگاهِ یک « گزارشِ رویداد » به پایگاهِ یک « دانشِ سنجشگرانه » برکشیده است.

پوریا که این نبیگ را به پارسیِ سره نوشته درباره‌ی چراییِ این کارش چنین گفته است:

” آگاهیِ زبانیِ پارسی‌زبانان در راستایی است که خواهانِ بسامان‌کردن و منطقی‌کردنِ زبانِ خود می‌باشند. اینکه ما می‌خواهیم واژه‌های عربی را در زبان پارسی نیاوریم، در دیده‌ی برخی آگاهیهای دیگر خشک‌اندیشی[= تعصبمی‌نماید. ولیک در آگاهیِ کنونیِ ما این گرایش نه نشانِ خشک‌اندیشی نه نشانِ دشمنی با زبانِ عربی بلکه نشانِ گرایشِ ما به منطقی ساختنِ زبان می‌نماید؛ گرایش به آنکه دستگاهِ زبانی هرچه می‌شود بسامان‌تر، منطقی‌تر و یگانه‌تر باشد؛ هرچه می‌شود استثنا در آن کمتر باشد. ازآنجاکه یک واژه‌ی عربی فرمان‌بردارِ دستگاهِ دستوریِ دیگر است، به‌کاربردنِ این واژه در پارسی به معنیِ آمیختنِ دستگاههای زبانی است و این پدیده زبان را به‌سوی بی‌سامانی، بی‌دستوری، بی‌منطقی و هرج‌ومرج می‌کشاند، درحالی‌که زبانِ عربی با کالبد و دستورِ ویژه‌ی خود برای خود زبانی منطقی و بسامان است”  (رویه‌ی ۲۷۴).

برخی از واژه‌های فلسفی که ارسلان پوریا در این نبیگ برساخته و برای نخستین بار پیش نهاده است چنین‌اند: آزمایش‌گروی (اصالت تجربه، empiricism)، بوده‌گروی (مذهبِ تحصلی، positivism)، کردارگروی (اصالت عمل،pragmatism)، ماده‌گروی (اصالت ماده، materialism)، مینوگروی (ایدئالیسم، idealism)،  مینوشناسی (ایدئولوژی، ideology)، مینه (مفهوم، concept)، کِهین‌کیهان (عالم اصغر، microcosm)، مِهین‌کیهان (عالم اکبر،macrocosm)، نگره (تئوری، نظریه)، نهش (موضع)، نهشته (موضوع)، نایِش (نفی)، گروهگان (جامعه).

در زیر واژه‌نامهی پایانی «دیباچه‌ای بر فلسفه‌ی تاریخِ ایران» را آورده‌ایم:

آ

آبخوست: جزیره

آخشیج: ضد

آزرم: احترام

آزمایش‌گروی: اصالت تجربه، empiricism

آزمایشی/ آروینی: تجربی، empiric(-al)

آم‌وید: فولکلور، folklore

آهَنجش: انتزاع

آهَنجیدن: انتزاع کردن

آهَنجیده: انتزاعی

آهنگ: قصد

آیین: سنّت

ا

اَفدُم: بعدیت، a posteriori

افسانه: اسطوره، myth

افسانه‌شناسی: علم اساطیر، mythology

اندرمردمی: بین‌الملل، international

اندیشه‌ی شمارندهcomputing thought

انگاره: تصور

انگیخته: معلول

انگیزش: علیت، causality

انگیزه: علت

این‌زمانی: معاصر

ب

بازبخشیزگی: تجدید تقسیم

باشنده: جمعیتِ مُقیم

بالِست: اوج

بالیدن: تعالی

بایستگی: وجوب و ضرورت

بایسته: واجب و ضروری

برآیند: نتیجه

برخ: حصه و قسمت

بَرْخه‌کار: غیرتمام‌وقت، part time

بسنده: کافی

بسودنی: ملموس

بوده: واقع‌شده، fact

بوده‌گرو: پیروِ مذهبِ تحصلی، positivist

بوده‌گروانه: تحصلی، positivistic

بوده‌گروی: مذهبِ تحصلی، positivism

بیوسیدن: انتظار داشتن

پ

پارسنگسنگ و مانند آن که در یک کفه‌ی ترازو نهند تا با کفه‌ی دیگر برابر شود

پای‌نام: لقب

پرویزن: غربال

پیشامد: تصادف و اتفاق

پیوسته‌کار: تمام‌وقت، full time

ت

تاشنده: سازنده، تراشنده، آفریننده

تاشیدن: ساختن، تراشیدن، آفریدن

تُخْشا: ساعی، active

ترافرازنده: استعلایی، transcendental

تراگذشتن: از این‌سو به آن‌سو رفتن

تکین: مفرد

توتم‌کیشی: اعتقاد به توتم، totemism

تیره: قبیله

تیزبینی: دقت

ج

جداسر: مستقل

جُستار: مبحث

چ

چندی: کمیت، quantity

چونی: کیفیت، quality

چهرمند/ برون‌ذهنی: عینی، objective

چهرمندی: عینیت، objectivity

چیستی: ماهیت

خ

خرده‌ریزها: جزئیات

خستو شدن: معترف شدن

خشک‌اندیشی: تعصب

خوگری: عادت‌

د

داد: قانون

دارندگی: مالکیت

داو: دعوی

داوگر: مدعی

دبستان: مکتب،  school

درون‌ذهنی: ذهنی، subjective

دُژآگاهی: آگاهی غلط

دیسه: فرمول

دیسیده گرداندن: تبدیل کردن، استحاله

ذ

ذهنیگی: ذهنیت، subjectivity

ر

راست‌داشتنتصدیق کردن

راست‌گوشهقائم‌الزاویه

رساگر: مکمل

رویه‌: سطح

س

سامان‌نگهداری: انضباط

سَختار/ سنجیدار: معیار

سرراست: مستقیم

سنجشگرانه: نقادانه

سه‌بر: سه‌گوشه

ش

شکستنگاه: نقطه ضعف

شَوَند: باعث، سبب

شهریگری: تمدن

ف

فرآوری: تولید

فرجامین: آخرین

فَردُم: اولی، a priori

فرگشت: تکامل

فن‌شناسی: تکنولوژی، technology

فرهیختن: ادب آموختن و تعلیم کردن

ک

کارپایه: مصدر

کارواژه: فعل

کاستی: نقص

کام: اراده

کرانمند: محدود

کرانمندی: محدودیت

کردارگروی: اصالت عمل، pragmatism

کشت‌ورز: کشت‌وزرع

کِهین‌کیهان: عالم اصغر، microcosm

گ

گردنان: صاحب‌قدرتان

گرَوش: ایمان

گروهگان: جامعه

گزارش: شرح، تفسیر

گستره: ادامه

گشته گرداندن: تبدیل کردن

گشته گشتن: تبدیل شدن

گوهر: جوهر، ذات، substance

ل

لَخترخو، سست، بی‌حرکت

لیک: لیکن، اما

م

ماده‌گروانه: مبتنی بر اصالت ماده، materialistic

ماده‌گروی: اصالت ماده، materialism

مردم: انسان

مرده‌ریگ: میراث

مِهین‌کیهان: عالم اکبر، macrocosm

مینو: ایده، idea

مینوشناسی: ایدئولوژی، ideology

مینوگروانه: ایدئالیستی، idealistic

مینوگروی: ایدئالیسم، idealism

مینه: مفهوم، concept

مِنیدن: اندیشیدن

ن

ناتُخْشا: منفعل، passive

نام‌واژه: اسم

نایستار: نفی‌کننده

نایستن: نفی‌کردن

نایسته: منفی

نایِش: نفی

نایندگی: منفی‌بودن

نَتار: خنثی

نگاره: تصویر، representation

نگره: تئوری، نظریه

نگری: نظری

نمودگار: نشان

نموده: نشان داده‌شده

نهش: موضع

نهشته: موضوع

نیروگاه: نقطه قوت

و

واکنش: عکس‌العمل

وَرْزه: انرژی

ویر: حافظه

ویژستار: متخصص

ه

هایندگی: مثبت‌بودن

هرنام: ضمیر

هست‌گروانه: رئالیست، realist

هستنده‌شده: تحقق‌یافته

هستنده‌کردن: تحقق‌بخشیدن

هستی: وجود

هستی‌پذیری: تحقق، realization

هماورد: حریف

همبر: قرین، نظیر

هم‌پُرسگی: مشورت

هم‌چشم: رقیب

هم‌چشمی: رقابت

همگانی: عمومی، کلی

هموند: عضو

 

 

Updated: جولای 16, 2018 — 1:50 ب.ظ