افغانستان کدام و خراسان کجا است

 

 

افغانستان کدام و خراسان کجا است

افغانستان را در خراسان و خراسان را در افغانستان می یابیم. درحالیکه همه‌ افغانستان در خراسان نیست و همه‌ خراسان در افغانستان نمی گنجد. با این حال خراسان هویت تاریخی همه‌ مردم افغانستان است

نام ها و مفاهیم جغرافیایی، عناصر سیّال اند:
دورترین نام های جغرافیایی که از حافظه‌ تاریخ نقل می کنند، مصر است و آفریقا، بابل و یونان و روم، ایران و هند و چین. برخی از اینها خرد شده اند چون مصر و بابل و یونان و ایران؛ ولی دسته‌ دیگر بزرگ شده اند مثل آفریقا و هند و چین.

بهترین نمونه همان آفریقاست. در ابتدا، آفریقا به شبه جزیره‌ شامل کشور کنونی تونس گفته می شد که نزدیکترین فاصله‌ دریایی را با روم داشته است؛ کشور هانیبال آهسته آهسته به جنوب گسترده گردیده، به حوزه‌ شمال صحرا اطلاق گردید.

شرق آفریقا نه به این نام و تعبیر همان مصر بود و زنگبار و حبش. در میان این دو حوزه‌ جغرافیایی سیاسی آن زمان، یعنی شمال و شرق، آنچه در جنوب استوا و غرب سودان وجود داشت، ناشناخته و وحشی شمرده می شد. امروزه آفریقا نام یک قاره‌ جغرافیایی است. اصولا تقسیمات قاره‌ ای به صورت امروزی، تازه است.

یونانیان قدیم، اینسوی آبنای باسفور را آسیا می گفتند؛ هومر اهالی تراوا را آسیایی می دانست اما در دوره‌ های بعد از جمله در تواریخ هرودت-آسیا، به «آسیای
مقدم» یعنی ترکیه و ایران و عراق و سوریه گفته می شد. هرودت شهرها و ممالک شرق ایران را آسیایی می خواند اما هند را جدا می دانند. هند عبارت از وادی رود سند.

او در مورد آنسوی هند، همان نظر را دارد که مورخین عربی و منابع آنها در مورد جنوب و مرکز آفریقا داشتند، یعنی سرزمین وحشی ها.

به هر حال کهن ترین کتاب جغرافیایی هم، کتاب «تواریخ» هرودت است؛ او بخش سفلی وادی سند را ساتراپ بیستم شاهنشاهی هخامنشی می داند و در آنجا از قومی و سرزمینی بنام پکت ها و پکتیس سخن می گوید و شهری را بنام پروتوپوس در ساحل رود سند معرفی می کند که برخی ها آن را با ملتان امروزی مطابق می دانند. ولی ملتان نه در کنار سند، بلکه در کنار بهت یا جهلم قرار دارد که یکی از شاخه های سند است.

شهر پروتوپوس باید در ولایت سند کنونی موقعیت داشته باشد نه در بیرون از آن. هرچند با آوردن فقره‌ فوق، اندکی از مطلب دور افتادیم، ولی چون بعدا به آن احتیاج داریم، بهتر بود در همینجا گفته می شد.

خراسان نیز از همین مفاهیم است؛ این مفهوم از قرن پنجم میلادی شناخته شده بود. یکی از شاهان یفتلی در سکه‌ خود لقب «خوراسان خوتای» را حک کرد. در دوره‌ ساسانی به تمام ایالت شرقی که تا پشاور را در بر می گرفت، خراسان گفته می شد. حدود العالم جنوب حدود خراسان را، صحرای سند گفته است؛ صحرای سند بلوچستان شرقی را نیز در بر می گرفته است.

در سندی که بعنوان وثیقه‌ واگذاری اراضی غرب رود سند از جانب محمد شاه گورکانی به نادر افشار وجود دارد، این سوی رود سند، مشخصا کابل و غزنی یا کابلستان و زابلستان و بلوچستان، شامل خراسان خوانده شده اند. آن سند مرز خراسان و هند را اینگونه ضبط می کند:«… اکثر ممالک سمت شمالی و غربی آب اتک از قبیل غزنین و کابل همیشه داخل ممالک خراسان شمرده می شد…».

« ولایاتی که در جنوب شرقی رود اتک و دریایِ سند و ناله و سنکره واقع شده باشد متعلق به مملکت هندوستان خواهد بود.» از همین دلیل است که شاهان سدوزایی و برخی از شاهان محمدزایی، قلمرو خویش را خراسان می خواندند.

و اما افغانستان؛
در قرن هشتم هجری افغانستان به سرزمینی گفته می شد که از مستگ تا تیراه و رود سند وسعت داشته است. در تاریخنامه‌ هرات که ظاهرا نخستین اثری است که نام افغانستان و اوغانستان را آورده، از نواحی و قلعه‎ هایی در این حدود نام می برد. در قرن دهم و یازدهم هجری، به بخش وسیع تر از این جغرافیا، پشتونخوا گفته شد. آخوند درویزه اولین کسی است که این نام و واژه‌ پشتون را به کار برده است. او پشتونخوا را از حدود قندهار تا سوات گفته است. پیش از او، بابر حدود قلمرو لودی ها را «از بهیره تا بیهار» گفته بود.

در 1801م، در سندی میان ایران قاجار و دولت بریتانیا، قلمرو حکمروایی شاه سدوزایی یعنی شاه زمان افغانستان خوانده شد. معاهده‌ سه جانبه‎ لاهور در 1838 م، قلمرو رنجیت سنگهـ (پنجاب و پشاور)، میران سند (سند) و قلمروخان قلات را، سرزمین هایی جدا از افغانستان دانست چون دولت بریتانیا، با برخی از اینها قبل از 1838 م، معاهده‌ ای مبنی بر استقلال شان امضا کرده بود یا با برخی در حال مذاکره بود.

قلمرو آنسوتر از ساحه‌ حکمروایی «خان»، «میر» و «مهاراجا» را به دو «منطقه‌ی اداری» و «قبایل آزاد» تقسیم نمود و اداره‌ آن را خود در دست گرفت و همان خراسان وثیقه‌ نادر افشار را به نام افغانستان و محل حکمروایی شاه شجاع شناخت. معاهدات بعدی یعنی گندمک در 1879 م، دیورند در 1893م و استقلال در 1919م، بخش هایی کوچکی را از قلمرو پادشاه کابل یعنی حاکم افغانستان جدا کرده به حاکمیت هند بریتانوی که اینک جانشین خان و میر و مهاراجا نیز شده بود، افزود.

از این رو در هیچ یک از این اسناد، از آنان به عنوان طرف دیگری معامله ذکری بعمل نیامد. در این میان، خان قلات توانست تا پایان حضور انگلیس در شبه قاره، به حیات خویش ادامه بدهد؛ اما طبق معاهداتی که با او امضا شده بود، قلمرو او یعنی «خان نشین قلات» مرز مشترکی با افغانستان نداشت. علاوه بر این، خان فقط استقلال داخلی یا خود مختاری داشت؛ حق مذاکره با هیچ قدرت خارجی به او داده نشده بود.

آری بدین گونه بود که مفهوم جغرافیای افغانستان از آن حدود محدود، به آن وسعت نامحدود رسید و مفهوم جغرافیای خراسان، از آن وسعت نامحدود به این حدود محدود (یعنی ولایت شمال غربی ایران کنونی) تحول کرد.

مشکل امروزی جز این نیست که بر این تقسیمات قانع نیستیم و به این تحول به دیده‌ انکار می نگریم. حالا اگر یکی ادعا می کند که افغانستان تنها کشور پشتون ها یا به گفته‌ بدوی تر، وطن کوچی هاست، بیجا نگفته، جز اینکه جغرافیای تاریخی افغانستان را از یاد برده است و آن دیگری که می گوید ما هیچ نسبتی به مردمان آن سوی خط دیورند نداریم، تاریخ را نمی داند.

حقیقت این است که نه از آن پهنا می توانیم چشم بپوشیم و نه از این درازنا؛ درگذشته، یعنی در آن زمانی که هنوز انگلیس و روسیه وارد این خطه ها نشده بودند، مرزی وجود نداشت. علیرغم وجود حکومت ها، مانعی برای عبور و مرور و آمیزش مردمان آنها وجود نداشت.

یکی از بخارا یا نیشاپور یا کابل و قندهار بر می خاست و به دهلی و دکن و لاهور می رفت، در همان روز به مقام امارت، وزارت، ملک الشعرایی و غیره می رسید و اکثر اینجاها از پادشاهان آن مراکز فرمان می بردند. یک امپراطوری فرهنگی وجود داشت.

البته فکر احیای آن روزگاران از لحاظ وسعت اراضی و حتی از نظر خاص فرهنگی، جز خیال پردازی چیز نمی تواند باشد؛ ولی چرا بجایِ این همه ستیز و خشونت و بجای این همه تعصب و شدت به راه حل های عقلانی و عملی فکر نمی کنیم؛ آیا نمی توانیم بر یک «همگرایی منطقوی» اتفاق کنیم و یک استراتژی تفاهم مبنی بر ایجاد همکاری های اقتصادی، فرهنگی و امنیتی را دستورالعمل کشورها بسازیم؟

اروپا و تا حدودی جنوب شرق آسیا، بهترین الگو برای این مدل هستند. خلاصه‌ این مدل این است:
«مرز مشخص و آزاد میان کشورها، همدیگر پذیری بجای تحمیل هویت فرهنگی خود بر دیگران».

در اینصورت است که افغانستان را در خراسان و خراسان را در افغانستان می یابیم. درحالیکه همه‌ افغانستان در خراسان نیست و همه‌ خراسان در افغانستان نمی گنجد. با این حال خراسان هویت تاریخی همه‌ مردم افغانستان است؛ هیچ مشکلی پیش نمی آید اگر این نام در کنار نام افغانستان تسجیل گردد.

داکترمحیی الدین مهدی
روزنامه ماندگار

 

Updated: آوریل 18, 2017 — 1:28 ب.ظ