گستردگی زبان پارسی در دهکده ی جهانی دکتربصیر کامجو

 

 

گستردگی زبان پارسی در دهکده ی جهانی

دکتربصیر کامجو

تأثیر فرهنگ و ادبیات پارسی بالای زبان عربی دردنیای اسلام  ـ ” از سده دهم و همزمان با دوره تجدد زبان پارسی و زوال بخش باختری شاهنشاهی اسلامی آغاز شد، زبان پارسی با داشت گنجایش دانشی وفرهنگی باستانی خویش با شتاب گسترده در بخش خاوری همبودگاه اسلامی، از آناتولی تا هند به زبان میانجی بدل شد.

نزدیک به شش سده، ادب پارسی در سرزمینی که امروزه دربرگیرنده ترکیه تا بنگال است به کار گرفته شد.  با به فرمانروایی رسیدن اکبرشاه (سومین پادشاه از سلسله گورکانیان شاهنشاهی مغولی هند ) ، پارسی به زبان رسمی دولتی وهمچنین متصرفات او تبدیل شد وسروده پارسی نیزهمراه با گونه ، انگارش ها ، پرسمان و نقش مایه هایش به سرمشقی برای سروده ترکی و چکامه سرایان  هندی که به پارسی چامه می سرودند بدل گشت.

این گرایش تا میانه سده نوزدهم ، زمانی که جایگزین سازی پارسی با انگلیسی در شبه قاره هند آغاز شد ادامه یافت. ”   (1)

گسترۀ زبان پارسی با قدرتمندیی که دارد و از جهتی که به گروه و جایگاهی وابسته وکرانمند نبوده دراندک زمانی به دلیل پذیرش واقبال همگانی به اندازۀ رسید که زبان درباری، زبان دیوانی ، اداری ورسمی چندین کشورجهان گردید .

بگفته یارشاطر: ” سرزمینهای که زبان پارسی درآن  رایج بوده ویا هم اکنون رایج می باشد ، مــــــانند: [ ایران ]  افغانستان ، تاجیکستان ، [ازبکستان ] بلوچستان ، [ سرزمین کُــرد نشین : سوریه ، عراق ، ترکیه ] ، مناطق پتان پاکستان ،همبود های  پارسی زبان درهندوستان  ، وکرانه های اوستیک وتالش در قفقاز … ، وجایگاه های همچون آسیای مرکزی ، مقدونیه ، … ” (2) را میتوان نام برد .

زبان پارسی ازقدیمترین زبان ها واز گروه زبان های هندو اروپایی است . این گروه زبانی گردایه ای از چندین زبان را شامل می شود که بزرگترین جمعیت جهان به این گروه زبانی سخن میگویند وصد ها واژه میان زبان پارسی و آنها وجود دارد.

ریشه بسیاری از کلمات اساسی زبان های اروپایی مانند : است ـ پدر ـ برادر ـ خواهر ـ مردن ـ ووو یکی است . اززبان پارسی امروزه دهها کلمات بین المللی مانند : بازار ـ کاروان ـ کاروانسرا ، کیمیا ـ شیمی ـ الکل ـ بانک ـ بلبل ـ شال ـ شکر ـ لیمون ـ تایگر ـ کلید ـ لب ـ تو ـ من ـ  خاکی ، دختر ، درويش ، جوان ، ياسمين ، اسفناج ، شاه ، خوب ، بد ، توفان ، کماندان(همان کماندار پارسی) ، روز ــ  وغیره.

را میتوان تا زیاده از 700 کلمه ادامه داد ، که به همه وبیشترزبانهای دنیا راه پیدا کرده است. ودلیل این اتفاق زبان باستانی سنسکریت هست که زبان مادری تمام زبان های نوین هند واروپایی می باشد .

بیشتر از 200 واژۀ پارسی رادرهریک از زبانهای ـ قرقزی  ، قزاقی ، ایغوری می یابیم که بمرور سده ها ازاینسوی دریای آمو بآنطرف نفوذ کرده اند .

پژوهش های که زبان شناسان در زبان کنونی کشور اندونیزی انجام داده اند ودریافتند که بیش از 350 کلمۀ پارسی درزبان ـ  اندونزویایی بازشناسی شده است . واژه های : خوش = خیلی خوب ، سودا ، بازرگانی ، کار ،کدو، نان ، خرید ، فروش ، وحروف پیوند همچو: از ، به ، هم وغیره رایج است(3) .

باوجود نیرومندی ادبی زبان عربی ، زبان پارسی تاثیربس بزرگی برزبان وادبیات عرب داشته واین زبان نیز بنوبۀ خود واژگانی بصورت دست نخورده وواژگانی بصورت برهم زده شده ـ بشکل قالب های معرب از زبان پارسی وام گرفته است.

به تازگی یک نویسندۀ عرب نزدیک به  3000 کلمۀ عربی را که ریشه پارسی دارند به همرای تفسیر  برای هرکلمه آورده است . … قبلاً « جوالیقی » 838 کلمه ، ودرکتاب « المنجمد » 321 کلمه ، « وادی شیر » درکتاب خودش 1074 واژه پارسی در زبان عربی  را توضیح داده است .

قـــــرآن شناس ، زبان شــــناس وپژوهشگر نامی انگلیسی زبان ، پروفیســورجِفری آرتور( 1892 ــ 1959 ) ـ را عقیده برآنست که : ” … بیست و هفت کلمه قرآن ریشه پارسی دارد از جمله :

سجیل = معرب سنگ وگل ؛

اباریق = جمع ابریق ، معرب آبریز ، تنور ، مرجان ؛

میسک = معرب میشک ؛

کورت = کورشدن ، تاریک شدن ؛

تقالید = قلاده ، جمع تقلید ؛

بیع = خرید و فروش ، بیعانه ( بیانه ) قسمتی از پیش پرداخت ؛

زنجبیل = معرب زنجفیل ؛

سرادِق = سراپرده ؛

سقر= جهنم ، دوزخ  ؛

سجین = نام جای دردوزخ ، زندانی ؛

سلسبیل = سلیس ، نرم ، روان ، گوارا ، می خوشگوار ، نام چشمه ای در بهشت ؛

ورده = پرگه ، گل سرخ ؛

سندس = دیبای زربفت لطیف وگران بها ؛

قرطاس = کرباس ، کاغذ ، جمع آن قراطیس؛

اقفال = جمع قفل ، کافور ، یاقوت … ” (4)  وغیره می باشند.

 

به جرأت میتوان گفت که نفوذ زبان وادبیات پارسی برزبان وادبیات ملل یوگسلاوی سابق وآلبانیا و سرزمین قفقاز وبویژه بالای زبان صرب وکرواتیها ازاهمیت ویژه برخورداراست . شکل ساختار فرهنگ لغتی در آثار ادبی ” قوم صرب ” که از زبان پارسی وامانده  است، بویژه در داستان‌ها، سرده ها  و زبانزد ها که اساسا در گویش داستان سرایان بومی مندرج  شده‌اند، بروشنی درک می‌شود. (5)

 

نرودویچ  و بابا سرخیان ، آثارادبی ای از خود بجا گذاشته اند که سومه های نفوذ زبان پارسی را درآن جاهای  جهان بیان می کنند. نمونۀ از سرود  چکامه سرا آلبانیایی، آبوگویچ ازقرن نهم میلادی را بخوانش می گیریم :

 

رخت ز آه دلم گر نهان کنی چه عجب

کسی چگونه نهد شمع در دریچۀ بــــاد

 

در بایگانی و موزه‌های یوگسلاوی سابق کتاب‌های درسی و دیگر کتاب و تألیفات و دست نوشته ها  به زبان پارسی نگهداری می‌شوند.

برای نمونه نزدیک به 200 نسخه دست نوشته ها به زبان‌های شرقی از جمله زبان پارسی تنها در شهر پریزرن  در کوزوو وجود دارد.

وجود بسیاری ازاین دست نوشته ها ادبا و سروده سرایان  به زبان پارسی، بهترین گواه بر وجود گستردگی زبان پارسی دراین جغرافیایی زمین است.که ازآن جمله میتوان چکامه سرایان وخردمندان  : محمد آرشی می ‌نار‌زاده ـ ، احمد سودی افندی  ، درویش پاشا بایزداگیچ که دیوان خویش را به پارسی نوشته است  ، رشید بوساناتس ، فوزییا بلاگایاتس ، جوات سلیمان پاشیچ ـــ را نام گرفت .

جهانگرد عرب مراکشی ونویسندۀ کتابی بنام خــــــودش شیخ ابوعبداله بن محمــــد بن ابراهیم مشهور به ( ابن بطوطه ) متولد سال 1304 میلادی در شهر طنجه مراکش که طول سفرهایش بیشتر از مارکوپولو بوده است . وی درتمام کشور غیرعربی که سفر نموده با زبان پارسی مشکل گفتاری خود را جواب یابی می کرده است . بگونه نمونه در سفرنامه خود از شهروندان آوازخوان چینایی ایکه درکشتی سروده های پارسی سرمیدادند یادآور شده اســت.

ابن بطوطه که با قوطی شهزاده به سفر دریایی برآمده بودند این ابیات سعدی را که هم دره  ابن بطوطه بود درکتاب سفر نامۀ خویش چنین درج نموده است :

تادل به مهـرت داده ام دربحــرغـــــم افتاده ام

تادرنمازایستاده ام گویی به محراب  اندری (6)

 

هنگامیکه سلطان محمود غــــــزنوی در سالهای 392 هـ.ق . مصــــادف اســــــت بـــه  ( 1013 م. ) ، آفندها وتاختی های  را در شبه قارۀ هند انجام داد سرآغاز ورود زبان پارسی در هند شمرده می شود . همردیف با آن دردورۀ غوریان تاجیک زبان پارسی ، بوسیلۀ آنها  راه گسترش فرهنگی ودانشی خودرا درهند باز کرد .

زبان پارسی یگانه زبان آموزش  وزبان تفاهم وزبان پیوند همگانی  700 سال برتارک اندیشه ، پیوند ها، سیاست ، اقتصاد و فرهنگ مردم هند فرمانروایی داشت . به گونه ای که کلیه تألیفات و نوشته های مهم فرهنگی ، مذهبی ، سیاسی ، ادبی ، مکاتبات ، اسناد فردی و دولتی واحکام قضایی هند به زبان پارسی نوشته می شد.

همچنان پس از استیلا انگلیسها در31 دسمبر 1600 میلادی برشبه قاره ای هند، تا 1832 میلادی بمدت 232 سال واندی نیزپیوند سیاسی واداری میان لندن و دهلی وبین سه بخش بزرگ شبه قاره ای هند ، به زبان پارسی انجام می یافت  . انگلیسها که این جنبش را یک جهش مهلک فرهنگی وسیاسی مخالف منافع بهره کشی خود شناسایی نمودند،آگاهانه درپی نابودی زبان پارسی اقدام کردند .  تاآنکه درسال 1836 م . چارلز ادوارد تری ویلیان (دوم اپریل  1807 ــ 19 جون 1886) کاردار حکومت مستعمراتی بریتانیایی در کلکته هند ، ناگهان زبان انگلیسی را بجای زبان پارسی رسمیت داد ودرسال 1844 م . زبان اردو را زبان اصلی اعلان کردند . (7)

 

هنگامی که ازعلامه لاهوری چنین پرسیدند : ” شما که هندی هستید ( آن زمان هنوز هند و پاکستان جدا نشده بود ) چرا به زبان پارسی چامه می سرائید  ؟ درجواب گفت : من خود جواب این سئوال را نمی دانم که این چامه ها  به زبان پارسی به من القاء می شوند ، واصلاً روح من پارسی است . … ”

غالب دهلوی که به پدر چامه سرای اردو مشهور است ، دریکی از سروده های خود اقرار می کند که سروده  پارسی بمراتب غنی تر از سروده  اردو است وتا آن جایی که با افتخار می گوید:

 

” پــــارسی بین تا ببینی لاله هــای رنگ رنگ

بگذر از اردو که آن مجموع بی رنگِ من است ! ” (8)

 

اکنون باگسترش امکانات گسترده پیوند ماهواره ای میان ملل جهان ونیازوجوب باز آموزی زبان پارسی درپهنه بین المللی ، هم اکنون در دانشگاه ها وموسسات پژوهشی ومسلکی هندوستان بیش از ” پنجاه بخش زبان پارسی به سخت کوشی وکار اشتغال دارند وبیش از یکصد مدرسه ودبیرستانبا پرکاری  به تدریس زبان پارسی می پردازند .” (9)

 

همچنان باوجود اینکه زبان پارسی اکنون  زبان رسمی پاکستان نیست بلکه اردواست . ولی بشدت زیر نفوذ زبان پارسی بوده وواژه های پارسی زیادی در آن موجود می باشد . اکنون بگونه یک زبان فاخر در بین نخبگان بویژه  در زمینه هنر و موسیقی ( موسیقی قوالی ) رواج دارد. به جهت نفوذ بسیار زیاد زبان پارسی درپاکستان ، بنیان گذاران پاکستان آهنگ کردند که « سرود ملی » آنکشور کاملاً به زبان پارسی سروده شود.

سرود ملی پاکستان

پاک ســـرزمین شــاد باد      کشــــور حسین شاد باد

تونشان عـــزم عــالیشان      ارض پــــــاکــســتان  !

مــرکز یقین شاد باد

پاک سرزمین کــا نظـــام       قـــوت اخـــوت عـــوام

قـــوم، مــلک، سلطـــنت       پـــایندہ تـــابندہ بــــــاد

شــاد باد منزل مراد

پرچـــم ســـتارہ و هـــلال      رهــبر تــرقی و کمـــال

ترجمـــــان ماضی شـــان     جـــــان استقـــــــــــبال!

سایۂ خدائے ذوالجلال

 

بقول روزنامه همشهری ( روزنامه صبح تهران ) مورخ 1387 .06 . 26  در سال 1872 میلادی در نشست ادیبان وزبان شناسان اروپایی در برلین ، زبان های یونانی ، پارسی ، لاتین و سنسکریت (زبان دانشی قدیم و مقدس هندوان )  به عنوان زبان های کلاسیک جهان برگزیده شدند . برپایه تعریف ، زبانی کلاسیک بشمارمی آید که :

یکم : باستانی باشد ،

دوم : ادبیات غنی داشته باشد ،

سوم : در آخرین هزاره عمر خود تغییرات اندکی کرده باشد .

به همین قسم زبان فارسی ازنظرشماروتنوع زبانزد ها(جمله های شــــیرین، کـــوتاه ) درمیان سه زبان اول جهان است . (10)

همچنان به گزارش زبان پارسی وبه نقل ازروابط عمومی راه آهن کشور ایران ، زبان پارسی بتاریخ 29 شهریور1390 برابر 20 سپتمبر2011  زیر نام  بیست ویکمین زبان در فرهنگ لغات تخصصی ریلی اتحادیه بین المللی راه آهن های جهان  گنجانیده شد . این فرهنگ لغات مشتمل بر 16 هزار واژه تخصصی است و  تا کنون به 20 زبان دنیا ترجمه شده است. که این اقدام گام مهمی در جهت حفظ پویایی و گسترش زبان پارسی به شمار می‌رود.

 

گسترش و دامنۀ  آموزش زبان پارسی در نهاد های دانشگاهی جهان بمثابه یک زبان دانشی و فرهنگی ازاهمیت بالای برخوردار است . امروزآموزش زبان پارسی دردهکدۀ جهانی تقریباً در همۀ کشورهای دنیا انجام میپذیرد . چون ذکرنام همۀ نهاد های آموزشی دانشگاهی زبان پارسی در کشور های مختلف جهان سخن مارا به درازا می کشد ما با یاد آوری چند نامی اکتفاء می کنیم . بگونه مثال :

تنها درایالات متحده امریکا بکمک زیاده از 500 نفر استادان ــ پروفیسور ایرانی تباردربیشتر از صد دانشکده و دانشگاه ،  زبان پارسی آموزش داده می شود ، مانند : دانشگاه جورج واشنگتن ، هاروارد ، اییل ، پرنستون ، ستن فورد ، برکلی ،  دانشگاه  اوهایو… ووو .  همچنان آموزش زبان پارسی در: دانشگاه دورهایم ، دانشگاه مانچستر ، در بریتانیا ؛ دانشگاه گری نُــوبلی ، دانشگاه پاریس، در فرانسه ؛ دانشگاه بامبرگ ، دانشگاه هُوم بُولد ، دانشگاه هامبورگ ، دانشگاه لودویگ مکسی میلیین ، دانشگاه گوته ، در آلمان فدرال ، دانشگاه استاکهلم ، اُوپسالا ، در سویدن ؛ دانشگاه مادرید ، دانشگاه سی فیلا ، دانشگاه بارسیلونا ، دراسپانیا ؛ دانشگاه روم ، دانشگاه پافیا ، دانشگاه میلانو، درایتالیا ؛ دانشگاه مُومبای ، دانشگاه دهلی ، در هندوستان ؛ دانشگاه قائدِ اعظم ، دانشگاه اسلامی بهاوالپور، دانشگاه بهاوالدین ذکریا ، در پاکستان ؛ دانشگاه انقره ، دانشگاه بوگازیسی ، درترکیه ؛ دانشگاه های مسکو ، قازان  ، خارکف ، دانشگاه سن پترزبورگ ، آکادمی سازمان فدرال ضد جاسوسی ، انستیتوی کشورهای آسیا و آفریقا ، دانشگاه دولتی ساراتف ، دانشگاه دولتی داغستان ، دانشگاه دولتی باشقیرستان ، دانشگاه دولتی آستیای ، در روسیه فدراتی … ووو . را میتوان نام برد.

به این سلسله ، با بینش خردمندانه از اهمیت وارزش فرهنگی فرا قاره یی  زبان پارسی ، جهت انسجام وتدوین اسلوب های روش گویشی یکسان ورشد متوازن ادبی وفرهنگی  آن ، میان پارسی گویان جهان و کشور های پارسی زبان ، پنجمین همایش بین المللی استادان ودانش پژوهان  زبان وادبیات در سال 2006 میلادی در شهر دوشنبه دایر گردید.

در این همایش به دبیرکل یونسکو پیشنهاد شد که به سبب داشتن زیاده از200 میلیون گویشور درسراسر جهان، زبان پارسی درردیف یکی از زبان های یونسکو پذیرفته شود ودرسطح بین المللی به این زبان توجه بیشتر مبذول گردد .

همچنان تاسیس یک انجمن پژوهشی مشترک واژه سازی میان تاجیکستان، ایران و افغانستان و تأسیس دفتر ویژه تدوین کتابهای درسی در این سه کشور از جمله پیشنهادی است که در همایش استادان و دانش پژوهان زبان و ادبیات پارسی در شهر دوشنبه ارائه شده است. (11)

جای بسا افتخاروخوشی است که زبان پارسی براساس ــ بررسییِ  پایگاه استنادی اسکوپوس در سال 2016 میلادی ، جایگاه چهاردهمین زبان دنیا را درتولید دانش جهانی کسب کرده است . که در مقایسه با سال 2012 میلادی هفت پله ارتقا و 54 درصد رشد را نشان می‌دهد.

براساس پایگاه استنادی دانشی جهان ، سوایی رشد شایانِ توجه زبان پارسی همچون دانش بین الملل ، کشورهای پارسی زبان و نهاد های فرهنگی وخردمندان ودانش پژوهان مستقل ، نیاز دارند تا در زمینه گام های مشترک دانشی بزرگی را بردارند.

ماآگاهیم که بازار نشر دانش دنیا یک بازار وابسته ای ویژه است. تنها هفت ناشر بین المللی زیاده از پنجاه در صد مقالات دنیا را منتشر می کنند ، بنابرین مناسبترین راهکارهای قابل اجرا برای گستردگی زبان پارسی دردهکده جهانی ، بوسیله کشورهای پارسی زبان ، درقدم نخست سرمایگذاری گسترده در بخش فناوری نشرمسلکی ، تدویرکنفرانس های دانشی وپژوهشی پارسی ،  بمفهوم زبان دانش وشناخت ، است.

 

منابع و مآخد :

ـــــــــــــــــــــــ

1 ـ برگرفته شده ازسایت  : گفتمان ایران  ـ گفت و گویی با احسان یارشاطر، مدیر دانشنامه ایرانیکا در نیویورک  ، با حمید کریمی ، نقل از (  ایرانین . کـُم ) ، ترجمه : پژمان اکبرزاده .

2 ـ همانجا :برگرفته شده  از سایت گفتمان ایران ، گفتگویی با یارشاطر .

3 ـ ـ رجوع شود به نوشته :

www.khawaran.com/Shefta_ZabaneFarsi.htm – 231k

4 ـ رجوع شود به منابع : الکلمات الفارسیه فی المعاجم العربیه ، جهینه نصرعلی ، طلاس برج دمشق ، سال 2003 . و معجم المعربات الفارسیه : منذ بواکیر العصرالحاضر ـ محمد التونجی .

5 ــ  Вук Стефановић Караџић, Српски рјечник, Штампарија Јерменског манастира, Беч, , 1818

6 ـ  رجوع شود به نوشتۀ گل احمد شيفته  : گسترۀ زبان فارسی … درمنطقه و درجهان

www.khawaran.com/Shefta_ZabaneFarsi.htm – 231k

7 ـ رجوع شود به نوشته :

www.hamshahrionline.ir/News/?id=8748 – 74k

8 ـ برگرفته شده ازمصاحبۀ آقای دکتر صادقی تجر مؤسس انجمن اهل البیت وازپایه گذاران انجمن اسلامی دانشجویان فیلیپین( سال 1384 )  .

9ـ وب‌گاه سفارت جمهوری اسلامی ایران در دهلی نو

10ـ رحمان دوست ، مصطفی ، فوت کوزه گری : مثل های فارسی وداستان های آن ، اهران : انتشارات مدرسه ، چاپ دوم : 1387 ، پیشگفتار . شابک: 9789643858124

11 ـ برگرفته شده از صفحه :

www.bbc.co.uk/persian/tajikistan/story/2006/03/060310_so_conference_persian.shtml – 34k –

 

Updated: فوریه 27, 2017 — 12:17 ق.ظ